Populist parties in Europe: From the margins to the mainstream


In a climate of lacklustre economic growth, unemployment and growing Islamophobia, populist and radical parties have been surging in popularity in many European nations, gaining legislative seats, enjoying the legitimacy endowed by ministerial offices, and striding the corridors of government power. Meanwhile, centre-left social democrats and centre-right traditional parties who have dominated national politics for many years are struggling to win elections. This trend has left Europe’s traditional parties and their more centrist leaders scrambling to survive — and in some cases tacking toward people they once considered extremists in order to do so.

© Lander Daniëls
© Lander Daniëls

1. Introduction

As the European leaders came together in Bratislava mid-September 2016 at an informal summit intended to map a new path for the EU in the wake of Brexit, the mood was sombre. At issue was the future of the EU’s so-called four freedoms – the free movement of goods, labour, services and capital. Meeting in the Slovak capital with the British conspicuously absent, the 27 other EU members unveiled a six-month “road map” of measures designed to restore public confidence in Europe’s ailing common project. But with anti-establishment sentiment rising, politicians do not regard trade as a vote winner. Italy’s Matteo Renzi and Hungary’s Viktor Orbán, shattered the facade of unity as soon as the meeting ended, underscoring how divided the bloc remains after years of economic crisis, a record influx of migrants and a series of deadly terrorist attacks.

Against this background, it is not a surprise that after decades at the margins of political life, European populist and radical parties are making a political comeback across the continent. These parties have steadily filled an electoral vacuum left open by social democratic and centre-right parties, who ignored voters’ growing anger over immigration – some of it legitimate, some of it bigoted – or simply waited too long to address it.[1]

As a result, parties such as France’s Front National and Germany’s anti-immigration party Alternative für Deutschland have established a clear presence in a diverse array of established democracies and entered coalition governments.

This development has occurred in both predominately Catholic and Protestant societies, in Nordic and Mediterranean Europe, as well as in liberal Norway and conservative Switzerland, in Western Europe and in Anglo-American democracies.[2]

In other countries – particularly the nations of southern Europe, which, with memories of fascism and dictatorship still very much alive, have proved reluctant to flirt with right-wing extremism – it is the far left that is advancing. While populists on the far right rail against migrants, their cousins on the far left join them in blaming globalisation for economic ills.

2. Populism

The agrarian Populist (or People’s) Party in the 1890s in the United States is often mentioned as the origin of what we call populism today. The party challenged the established two party system with its critique of the moneyed interests and ended up merging with, and somewhat transforming, the Democratic Party.[3]

In modern Europe, populist movements stoke public anxieties and resurgent nationalism by lashing out against the surge in refugees fleeing wars in countries such as Syria, while portraying Brussels, the capital of Europe, as a bastion of the political establishment out of touch with the concerns of ordinary people. These parties are poised to transform the European political landscape – either by winning elections or simply by pulling a besieged political centre so far in its direction that its ideas become the new normal.

According to Jagers and Walgrave populism always refers to the people and justifies its actions by appealing to and identifying with the people.
It is rooted in anti-elite feelings; and it considers the people as a monolithic group without internal differences except for some very specific categories who are subject to an exclusion strategy. Together, these three elements define populism”.[4]

Positions of mainstream and radical populist parties can vary substantially, especially on the nationalist side: from anti-establishment to neo-fascist, nationalist to anti-austerity, authoritarian to populist, libertarian to Catholic ultra-conservative. They are so varied that they cannot feasibly be grouped under the same label.

As Krastev has noted, “(t)he result is a new type of politics where the main structural conflict is not between the Left and the Right or between reformers and conservatives. The real clash is between elites that are becoming more suspicious of democracy and the angry publics that are becoming more hostile to liberalism.”[5]

Populism is seen as both a reaction to, and a product of, the growing distance between citizens and their institutions of governance, whether that is at state or European level. The frustration and disillusionment of ever-growing groups of Europeans is mostly caused by the behaviour of the European political elites, who, when their lofty ideals are confronted with concrete problems, quickly abandon their moral high ground and hide behind the alleged preferences of the populations.[6]

As a result, the EU’s compromise machine is increasingly perceived as an institutionalised grand coalition between the centre-left and the centre-right that routinely ignores opposing voices.

In a bid to shore up European support amid populist gains, Mario Draghi, Donald Tusk and Christine Lagarde, three leading EU voices of economic liberalism, issued late September 2016 separate pleas to address the plight of those “left behind” by globalisation or risk a political backslash that could roll back competition and open markets. These interventions underline the degree of worry among EU policymakers about protectionism, populism and anti-establishment currents coursing through democratic politics.[7]

Populist parties share a distrust of those they perceive as elite policy-makers and a desire to reclaim national sovereignty from international institutions.

The rise of populism could have far-reaching consequences for trade and economic policy-making and the existing trade and broader economic architectures, as illustrated by the on-off talks over the European Union’s comprehensive economic and trade agreement (Ceta) with Canada. Some critics argue that the dominant Socialists in the Wallonian government used the issue to reinforce their position against hard-left rivals.

At member state level, populists blame the politicians of traditional parties of catering to unknown interests at the expense of their own people, and of inefficacy in a rapidly changing world.

Populists play on fear and demagoguery instead of engaging in constructive dialogue to help improve public life. They try to claim the mantle of democratic participation, while posing a most pressing and difficult challenge to democratic institutions.[8]

Added to these factors are rising fears of insecurity and less tangible threats from non-state actors, such as terrorist attacks, organised crime and uncontrolled immigration. Furthermore, the economic crisis, the constraints of Eurozone membership and economic fears about the cost of globalisation have opened up space for anti-establishment parties, mainly on the conservative nationalist right, to eat deeply into social democracy’s core electorate.


In Western Europe, there are several new right-wing populist actors who have begun to change the political landscapes and who, while in opposition and with limited electoral support, have influenced sitting governments’ policies.


The Austrian presidential election opened a new chapter in the story of European populism. There, Alexander Van der Bellen, a Green party candidate who ran as an independent, prevented Austria from becoming the first EU country to elect a far right head of state by narrowly defeating Norbert Hofer, the leader of Freiheitliche Partei Österreichs (FPÖ), one of Europe’s longest-established nationalist movements.[9] The centre-right and centre-left parties barely polled 10% each.

A rerun of the presidential election was postponed after the adhesive seals on postal votes were found to have come unstuck. The rerun, which was ordered after complaints of anomalies in the counting of postal votes from the FPÖ, had been due to take place on 2 October. It will now be held on 4 December.[10]


In France, Marine Le Pen’s Front National is experiencing steadily rising popularity as the country prepares for national elections next year. Ms Le Pen is expected to pull strongly in 2017, pushing socialist incumbent François Hollande out of the race. The party regularly issues statements lambasting the Élysée for its “huge disinterest” in France’s “industrial jewels”.

© Lander Daniëls
© Lander Daniëls

The FN has built much of its success over the past two years on an effort to win over working class voters. Nationwide, about 45% of blue-collar workers and 38% of unemployed people or youngsters looking for their first job say they are planning to vote for Ms Le Pen. These voters are disillusioned by the traditional left but attracted by others offering a break with the status quo.[11]

In an effort to create more jobs, Mr Hollande shifted towards the political centre over the past years by embracing supply side reform. But this has incurred the anger of the left.

The horrific Bastille Day attack on Nice, in which a Tunisian delivery driver killed 84 people when he drove a heavy lorry at full-speed into a crowd watching fireworks, will be a defining concern in next year’s presidential and parliamentary elections. The Front National, which has accused the political class of failing to protect France, has already seen an increase in membership applications since the attack. Its key issues of security, immigration and national identity will dominate the debate.


In Germany, populist forces shook Europe’s pillar of stability, as an unprecedented defeat for Ms Merkel’s conservatives signalled more political tumult across Europe. For the first time in post-war history, Merkel’s Christian Democratic Union (CDU) finished behind a populist challenger to their political right in a regional election.

In the immediate aftermath, she urged politicians across the house to rein in the hostile tone of the debate over refugees and said traditional parties have a joint responsibility to tackle the rise of the right. Later that month, Ms Merkel was forced to change tack over her open-door approach to refugees after the CDU suffered another defeat in the Berlin regional elections.[12]

Although Ms Merkel successfully weathered crisis after crisis and contained conflicts by pragmatic compromise rather than dramatic intervention, the recent German election shows that that even in a state like Mecklenburg-Vorpommern, largely insulated from the refugee crisis, many European voters do not at present have sufficient confidence in the government’s ability to resolve the current issues.

Feeding off widespread discontent over immigration, the Alternative für Deutschland (AfD) was founded in 2013 at the height of Greek debt crisis. Frauke Petry and co-founder Bernd Lucke, an academic, transformed it from a small Eurosceptic party into the country’s most powerful anti-immigrant force. Its performance in the regional elections mid-March 2016 was the best by any populist right-wing movement since 1945. That said, the AfD attracted only 24 per cent of the vote, which is far less than France’s Front National gets in its strongholds.


In Italy, recession, austerity and the migration crisis have strained Rome’s ties with Brussels, triggering criticism from the government of Matteo Renzi, the centre-left prime minister, and forcing him to adopt a much more confrontational tone in his dealings with Brussels.

Like many other Mediterranean countries, Italy is on the frontline of the migration crisis and Mr Renzi has faced political heat from the right-wing opposition, such as the Northern League party, which says he is not being aggressive enough in attempts to stop the flow of migration or deport undocumented migrants. Led by Matteo Salvini, the party is now challenging Silvio Berlusconi’s Forza Italia party for dominance of Italy’s right.

While Italy’s youth unemployment dropped under Mr Renzi’s government, many Italian youngsters channel their discontent by supporting the anti-establishment Five Star Movement (M5S), which holds softer positions on immigration and the euro. The party adopts hard-line Eurosceptic and anti-immigrant positions designed to appeal to a right-wing audience across Italy. In the summer of 2016, the party scored major victories by winning mayoral elections in Turin and, more important, in the capital, Rome.

For the government of Mr Renzi, the landslide victory of M5S could not come at a worse time. Italy has been grappling with its troubled banks, whose problems have dominated the news all summer and have provoked worries of a major bank failure.

Another dominant issue in Italian politics will be the high-stakes referendum on constitutional reform set for 4 December, which could determine the fate of Mr Renzi.

The purpose of the referendum is to make the country more stable and easier to govern. The measures proposed by Mr Renzi would slash the power of the Senate, reduce the number of lawmakers and give the central government greater control over infrastructure projects than regional bodies.

Much like Brexit in the UK, this referendum is increasingly being seen as a way for Italians to air their general discontent with the establishment, in large part because Mr Renzi swore that he would leave politics if the referendum did not go his way. If he loses his gamble, the results of the referendum could have vast consequences for Italy and the whole of Europe. A defeat could potentially open the door to a new national election that could see the M5S push the ruling party out of power.[13]

The fear is that a No vote could plunge Italy back into a period of instability and embolden the country’s growing Eurosceptic parties. In such a scenario, it is not out of the question that Italy could end up exiting the EU or the euro.[14]

Central and Eastern Europe

In this part of Europe, people by and large do not feel represented by political parties. First of all, substantial parts of the leadership of post-communist political parties have participated in institutionalised corruption. Secondly, all of the parties have advocated the neoliberal capitalism most people have come to see as a political and economic system that makes their lives worse.[15]

In these post-communist EU member states a vulgar version of populism emerged, represented by new political leaders such as the Czech president Miloš Zeman, Hungary’s Victor Orbán and Poland’s Jarosław Kaczyński. In Slovakia, a neo-Nazi party made an electoral breakthrough by gaining 14 seats in the 150-strong parliament. These right-wing leaders are hostile to immigrants, while critics say the governments of these countries are also rewriting national laws to undermine democratic checks and balances.[16]

Early October 2016, almost all Hungarians who voted in the referendum rejected EU quotas for the resettlement of refugees. Mr Orbán’s aim in the referendum was to demonstrate that his brand of nationalism commands the enthusiastic support of Hungarian society. However, only forty per cent of those eligible voted, well below the fifty per cent threshold required to make the result legally valid, frustrating Mr Orbán’s hopes of a clear victory with which to challenge Brussels.

Academic criticism

High profile intellectuals, like Jürgen Habermas and Ulrich Beck, have already sounded the alarm on Europe’s post-democratic mutation, highlighting the need for European politics to return to the rough grounds of ‘the people’. While other authors claim to believe that the success and threat of radical right parties is exaggerated in the mass media, there is no doubt that far right parties have become a (and perhaps the) main political actor in some European countries.

“The success of populist parties in Europe is very problematic”, says Stefaan Rummens, Professor of Moral Philosophy at the KU LEUVEN. “These political groups indicate a deeper problem within our democracy. Both the symptom itself as the root causes are very serious and both (the symptom and the cause) must be addressed”

“I’m convinced that the root causes of populism is the rapid rise of the (neoliberal) technocracy which has gradually shrunk the power of traditional politics. As a result, traditional politicians at the national level lack the necessary tools for political decision-making. Basically, today’s socio-economic policies are determined on the European level rather than at the national level. European policymaking has become the preserve of technocrats and, also, it does not offer the possibility of a democratic opposition that could voice a different European policy. As such, public discontent against traditional political parties has risen, and at the same time there is a growing consensus for anti-establishment protest movements with populist undertone.”

Rummens also argues that populism as a ‘symptom’ should be dealt with by imposing a ‘cordon sanitaire’ policy. “These groups often defend extremist (and undemocratic) ideas and should therefore be excluded from power. Meanwhile, the populist voter itself must indeed be taken seriously and must be addressed respectively. Our response should not be based on the (often) extremist proposals of the parties, but rather by reforming our democratic system so that once again it can truly meet the demands and the needs of the voter. This is, however, not an easy task. First of all, the extent of technocracy has to be reduced. Also, our elected politicians must regain some power over the socio-economic policy decision-making. As mentioned in my book, this will only be possible if we democratise the European Union itself. Europe is still primarily an economic project that, by liberalising the market, has severely put pressure on a number of social benefits. A strong, democratic Europe should be able to give its citizens the feeling that they can rely on the EU for social and economic protection.”

“As long as the root causes of populism (the ‘symptom’) have not been removed, its success will only continue to increase. The problem and the danger of populist parties have been underestimated for many years”.[17]

Also Jan-Werner Müller, professor of politics at Princeton University, argues that the tragedy of European politics today is a polarisation between technocracy and populism.“Populists, when in power, will always pretend that they are merely implementing what the people have told them to do, rendering any opposition by definition. Technocrats claim that they merely bow to necessities; hence any opposition is plainly irrational. Neither really takes responsibility for political decisions.”[18]

In short, populism and technocracy are two sides of the current crisis of European democracy. The separation between the forum of political decision‐making (reduced to mere administration) and the place of mobilisation causes populist and ideological turbulence.

Social scientists Giorgos Katsambeki and Yannis Stavrakakis argue that, ultimately, it would be more beneficial to critically engage with both populism and the current post-democratic and increasingly anti-democratic malaise in an effort to re-activate the pluralist and egalitarian imaginaries lying at the heart of political modernity.


Two core issues lie at the root of today’s rising populism in Europe: the challenge of migration and the lingering euro crisis. Identifying the problem, however, is not the same as overcoming it. And here, Europe faces a dilemma. The continent’s problems can only be addressed through increased cooperation, but European electorates refuse to authorise any further transfer of sovereignty to Brussels.

Too many commentators have underestimated the depth of discontent, as happened in Britain before the EU referendum. The task ahead, in terms of research (and, why not, political) strategies, would be to register the development in Europe of inclusionary populisms, reclaiming ‘the people’ from extreme right-wing associations and re-activating its potential not as a threat but as a corrective to the post-democratic mutations of the democratic legacy of political modernity.

[1] Sasha Polakow-Suransky (01.11.2016). “The ruthlessly effective rebranding of Europe’s new far right”, (Guardian: https://www.theguardian.com/world/2016/nov/01/the-ruthlessly-effective-rebranding-of-europes-new-far-right).

[2] Pippa Norris (2006). “Radical Right: Voters and Parties in the Electoral Market”, Massachusetts: Harvard University.

[3] Thomas Greven (05.2016). “The Rise of Right-wing Populism in Europe and the United States: A Comparative Perspective”, Friedrich-Ebert-Stiftung.

[4] Jan Jagers and Stefaan Walgrave (2007). “Populism as political communication style: An empirical study of political parties’ discourse in Belgium. European Journal of Political Research, 46 (3), pp. 319-346.

[5] Krastev, I. (2007). “The populist movement”

[6] Mudde, C. (2016). “On Extremism and Democracy in Europe”. Routledge.

[7] Claire Jones and Alex Barker (14.09.2016). “Draghi makes appeal for those ‘left behind’”. Financial Times, p. 2.

[8]Hedwig Giusto, David Kitching and Stefano Rizzo (2013). The Changing Faces of Populism. Systemic Challengers in Europe and the U.S. Lexington Books.

[9] Ralph Atkins (23.04.2016). “Austria’s main parties face electoral rout”, Financial Times, p. 4.

[10] Kate Connolly (12.09.2016). “Austrian presidential election postponed due to faulty glue”, (Guardian: https://www.theguardian.com/world/2016/sep/12/austria-presidential-election-rerun-to-be-postponed-faulty-glue-ballot-papers).

[11] Gérard Courtois and Jean-Baptiste de Montvalon (26.09.2016). “Sarkozy rattrape Juppé, Macron bouscule le paysage politique avant la présidentielle”, (Le Monde: http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2016/09/26/sarkozy-rattrape-juppe-macron-bouscule-le-paysage-politique_5003430_4854003.html#kAoq9JQdvQLcgcfi.99).

[12] Philip Oltermann (05.09.2016). “Angela Merkel’s crown slips after party’s local election defeat” (Guardian: https://www.theguardian.com/world/2016/sep/05/angela-merkel-germany-mecklenberg-vorpommern-election-analysis).

[13] Stephanie Kirchgaessner (6.08.2016). “Will Italy be Europe’s next casualty as Renzi risks all on referendum?” (Guardian: https://www.theguardian.com/world/2016/aug/06/matteo-renzi-italy-referendum-banks-brexit).

[14] James Politi (17.03.2016). “How Italy fell out of love with the EU”, Financial Times, p. 7.

[15] Jakub Patočka (15.09.2016). “Miloš Zeman makes Nigel Farage look like a nice guy. It’s even worse than that” (Guardian: https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/sep/15/milos-zeman-czech-republic-president-populists-post-communist).

[16] Jim Yardley (24.06.2016). “Populist Anger Upends Politics on Both Sides of the Atlantic” (New York Times: http://www.nytimes.com/2016/06/25/world/europe/brexit-eu-politics.html).

[17] Stefan Rummens, (personal communication, 12.09.2016).

[18] Jan-Werner Müller (05.10.2016). “Genuine political choice provides the best antidote to populism”. Financial Times: p. 15.


At least 30 killed in Brussels terror attacks

A series of explosions ripped through the check-in area at Brussels Airport, killing at least eleven people shortly before rush hour on Tuesday morning. A third device at the airport failed to detonate and was later dismantled by the police. Then a little more than an hour after the initial attacks, another explosion struck Maalbeek metro station near the EU headquarters, leaving about twenty people dead and many more wounded. The bomb was apparently detonated in the middle carriage, which was running along the platform at the time. The driver immediately halted the train and evacuated the first and last carriages.

The apparently coordinated explosions occurred a day after Jan Jambon, interior minister, warned jihadis could be looking to counter-attack after Salah Abdeslam’s arrest in the Molenbeek district of Brussels, having apparently managed to hide out for more than four months in the Belgian capital. Mr Abdeslam is the prime surviving suspect in November’s attacks on the Bataclan concert hall, Stade de France and a string of cafes and restaurants in Paris.

Passengers and airport staff are evacuated from the terminal building after Tuesday morning’s explosions. Photograph: Laurent Dubrule/EPA

Islamic State (IS) claimed responsibility for Tuesday’s attacks, stating that “caliphate soldiers, strapped with suicide vests and carrying explosive devices and machine guns” struck Zaventem airport and Maalbeek metro station. IS also warned of “black days” for those fighting it in Syria and Iraq.

Immediately after the attacks, police conducted a series of house raids in and around Brussels. They found a bomb containing nails, chemical products and an IS flag in Schaarbeek, the Belgian prosecutor said. Earlier on Tuesday, police were reported to have found an unexploded suicide vest at Brussels airport as well as a Kalashnikov assault rifle.

The following day, two of the suicide bombers who carried out the attacks were named as brothers Khalid and Brahim el-Bakraoui, Belgian nationals. The Bakraoui brothers, who died in the attacks, had been sought by the police since a 15 March raid in Brussels.

Both men had criminal records for armed robbery but investigators had not linked them to Islamist militants until Abdeslam’s arrest, when police began a race against time to track down his suspected accomplices.

The federal prosecutor said Brahim was part of the attack at Zaventem airport that killed at least 11 people. Khalid struck at Maalbeek metro, where 20 people died.

Two other attackers at the airport have not yet been identified. One of them died, another is on the run.

Brahim el-Bakraoui has been identified as the middle of three men in a CCTV image of the suspects of the airport attack. Unconfirmed reports in Belgian and French media suggest the man on the left is the wanted jihadist Najim Laachraoui.

635942484480561804-AFP-550281864-withborder© AFP/Getty Images

The attacks put the Belgian capital in a state of virtual lockdown. All flights were cancelled for the day. All metro, tram and bus travel was shut down. A further 225 soldiers were sent into the city and the Belgian Crisis Centre, clearly wary of a further incident, appealed to the population: “Stay where you are”.

The many injured were treated in 25 different hospitals in Brussels and beyond. About 150 people remained in hospital, 61 in intensive care. One medic at the Vilvoorde hospital, V., said staff were faced with a range of traumatic injuries. Patients taken there suffered fractures, burns and deep cuts thought to have been caused by bolts or nails.

“We have seen deep flesh wounds,” she said. “The bombs used in the Brussels airport attack contained nails to create more victims. Some victims have nails in their bodies. Others have had to have limbs amputated. Explosive devices packed with nails increase the severity of the bombs’ ability to wound targets. The nails act as additional shrapnel, leading to greater loss of life and injury in inhabited areas than an explosive alone.”

The medic described her colleagues’ response as ‘conscientious’ and ‘courageous’. There was no panic at all, everyone was very professional.

The Belgian government quickly raised the threat status to the maximum level. “What we feared has happened,” said the Belgian prime minister, Charles Michel, at a press conference. “There are many dead, many injured.” Mr Michel also asked residents to “avoid all movement” as the authorities braced for the possibility of additional violence.
France ordered 1,600 extra police officers to patrol the nation’s borders, including at train stations, airports and ports. Prime Minister David Cameron of Britain called an emergency meeting of ministers.
Washington announced that Secretary of State John Kerry would visit Belgium on Friday to demonstrate support. President Obama, currently in Cuba, offered American assistance to Belgium and said the United States would do “whatever is necessary” to bring the attackers to justice. Donald Trump, the front-runner for the Republican nomination to succeed Obama in November’s US election, suggested suspects could be tortured to avert such attacks.
Tuesday’s attacks on a city that is home to the European Union and NATO will sent shockwaves across Europe and around the world, with authorities racing to review security at airports and on public transport.

In the aftermath of the attacks, the plaza outside the Beurs/Bourse – the Belgian stock exchange – transformed into a giant message board for people to chalk tributes to the victims of the Brussels attacks and leave notes of defiance and solidarity.


°UK 2015 parliamentary elections: The consequences for UK foreign policy

On May 7th Britain is holding a general election to choose a new government. After several weeks of campaigning the opinion polls have hardly stirred. Labour is slightly ahead of the Conservatives in overall votes, and probably slightly behind in parliamentary seats. Among the possible outcomes of the 2015 general election are the following: a Toriescommitment to a referendum on the EU that could quite conceivably see the UK vote to leave; a new prime minister (Labour’s opposition leader Ed Miliband); a pivotal role in government for the SNP, a party devoted to splitting up the UK; and a chaotic minority government, facing the risk of a collapse. 

© Thomas Thielemans
© Thomas Thielemans

Recent coverage of the election from May2015.com has suggested that there are few scenarios in which the Conservatives are likely to survive a vote of confidence, meaning that Ed Miliband, a product of Oxford and Harvard, has a good chance of becoming the Prime Minister after May 7th. Even though in the past five years Labour has declined in Scotland and lost votes to both the left-wing Greens and right-wing UKIP, the 2015 UK general election maths clearly favour Labour. All the outcomes currently implied by the polls or predicted by forecasters put the centre-left political party in a superior position. So for Mr Cameron to win, he needs to win more seats than Labour – considerably more. In the event neither party succeeds to win support for their legislative programme by May 27th, when the Queen is due to open parliament formally, a second election in the autumn is almost inevitable.

According to the academic forecast of May2015.com the ‘anti-Tory’ parties – Labour, the Scottish National Party (SNP), and smaller parties like the Greens, Plaid Cymru, SDLP and Respect – are going to win 337 members of parliament (MPs), fourteen more than they need to ‘lock Cameron out’, as former SNP leader Alex Salmond stated in March.

The big regional contests in this election will be between the Tories and the centrist Liberal Democrats in the southwest, and between Labour and the SNP in Scotland. If the SNP fades, Labour is the most likely to benefit. And if the Lib Dems could strengthen their ranks, the Tories will probably lose out.


How British elections work

As Britain is a constitutional monarchy, electors will be voting solely for their local MPs rather than directly for a head of state. The new Prime Minister will be the person who can command a majority of MPs in the House of Commons, the popularly elected legislative body of the bicameral British Parliament. He or she will then be sworn into office by the unelected head of state, Queen Elizabeth II.

One of the most important features of the Westminster model, as it is often called, is the “first past the post” system (FPTP). In short, it is a system where the country is divided in 650 constituencies and the politician in each constituency with the highest number of votes, gets the seat. England, the biggest and most populous part of the United Kingdom, has 533 seats. The Scots have 59 seats, Wales 40 and Northern Ireland 18.

If a general election results in no single political party winning an overall majority in the House of Commons, this is known as a situation of no overall control, or a ‘hung Parliament’. The electoral system makes this unlikely, but the high number of parties with a fair chance of winning seats this election might usher a repetition of the 2010 elections.

Under the FPTP system, political parties usually only need to get a bit over a third of the popular vote to secure a majority of the MPs and so form a government. While the electoral system in Britain tends to over-represent the larger parties, it penalises small and middle-sized parties. The system has favoured strong, one-party rule with a strong executive.

This tradition may now be changing, however. Smaller parties, such as the Scottish National Party, the Green Party and UKIP of Nigel Farage now have been polling over five per cent each.

Polls and predictions

On present predictions it seems certain that once again neither the Conservatives nor Labour will be able to command an overall majority. After weeks of electoral combat, neither David Cameron nor Ed Miliband has managed to inflict serious damage on their opponent. The polls have been static for weeks, with the Conservative and Labour parties being stuck on roughly 34 per cent each.

The Tories are likely to win most seats but Mr Cameron might struggle to form a coalition. In the event of a hung parliament, he might try to conceal a deal with Nick Clegg’s Liberal Democrats – their current coalition partner – and Northern Ireland’s Unionist parties. The Democratic Unionist Party (DUP) may end up with ten seats, which could prove crucial in a closely tied parliament. Some Tory strategists prefer the idea of a Conservative minority government, while others warn about the problems of trying to govern without a majority.


In the meantime, Ed Miliband is the bookmakers’ favourite for Downing Street 10. For a Labour-led formal coalition to get off the ground, Labour would need to rely mainly on the Lib Dems as well. If the Lib Dems win the thirty seats they are currently projected to, Labour would need to get close to 295 to have a chance of making this work. Although projections suggest the Lib Dems could lose half of the 57 seats it won in 2010, Nick Clegg remains an important force.

The Labour party has yet another option up its sleeve: Mr Miliband could head towards a minority government backed from the outside by the Scottish National Party. In this event, there would be no formal coalition but the nationalists would keep Miliband in power in exchange for concessions. If the SNP opt to be a ‘silent partner’ in exchange for full fiscal autonomy or the so-called devo-max, as some pundits think likely, Labour could govern in this way without them.

The rise of SNP 

650 kilometres to the north, the Scottish National Party (SNP) is expected to score considerably better than in 2010. The Scottish nationalists lost last year’s independence referendum, but now they are set to rip the UK asunder. Some polls even expect the party of Nicola Sturgeon, who succeeded Alex Salmond as SNP leader and Prime Minister of Scotland in 2014, to wallop Labour for the first time in history.

The bookmakers see Ms Sturgeon as pivotal to Labour’s chances of taking power. She has assured Scottish voters that her party will never prop up the Conservatives, and on March 6th confirmed that its opposition to Britain’s nuclear deterrent programme Trident would not block a deal with Labour.

Following her performance in a televised leaders’ debate, the Daily Mail, a right-wing tabloid, ran a front page calling her the “most dangerous woman in Britain”. In the more qualitative press, Sturgeon’s confident TV performance is widely appreciated and considered to be bad for Labour. A Financial Times editorial recognised that “Ms Sturgeon confirmed the popularity that has seen SNP membership soar since the independence referendum”.

One of Scotland’s foremost political commentators, David Torrance, estimates that the SNP

david-torrance-portrait will score considerably better than in 2010.“In 2010 the SNP got just six seats, but  any more than eleven MPs will be the party’s best ever result. I should think around  thirty MPs is a conservative estimate.”

One has to keep in mind that all election forecasts are associated with a significant degree of uncertainty. Much of the uncertainty in these predictions comes from the fact that even immediately before election day, general election polls in the UK have not been very accurate in the past. In 2010, the average of the election-day polls missed party vote shares by as much as four percentage point.

Absence of foreign policy

So far, foreign policy has not featured heavily in the political debates. Labour has been campaigning on the National Health Service and living standards, and the Conservatives on leadership and economy. Britain outperformed its G7 peers in 2014, but there are mounting fears that a weak Eurozone economy and geopolitical tensions will start to weigh on the domestic economy. Living standards, which took a hit in the aftermath of the crisis, are finally increasing, thanks to rising wages and falling inflation. The UK currently has a good employment performance, but at the same time witnessed a collapse in growth of output per worker and output per hour. In short, the UK economy has enjoyed a weak, yet job-creating, recovery.

As the outcome of the UK general election remains exceptionally unpredictable, markets may be in for a bumpy ride in the immediate aftermath of May 7th, according to some economists.

In the party leaders’ pre-election debate on April 2nd 2015, not a single direct question about foreign or defence policy was asked, and the closest the debate came to these issues was immigration and Britain’s membership of the EU. Nonetheless, foreign policy represents a key area of fault lines among the parties contesting the 2015 general elections. Few modern elections have been so clearly a search for national identity and meaning as the 2015 contest is.

Many pundits and scholars believe that Tory- or Labour-led Britain is retreating from the world. This pattern can be illustrated by the absence of election debates on foreign affairs. In the American campaign, foreign affairs have shrunk to the three I’s: Iran, Israel and ISIL/Da’esh. In Britain, foreign affairs seem to have shrunk to nothingness.

This is partly because David Cameron has not taken as close an interest in foreign affairs as Tony Blair did in the past,” as David Torrance points out. “The Iraq War also casted an obvious legacy: the focus now is much more on soft power”. Then there is immigration: according to Economist/Ipsos MORI March 2015 Issues Index, almost 27 per cent of the British population names it the most important issue. In 2012 Britain absorbed eight immigrants per 1,000 inhabitants – more than twice the EU average.

Other topics such as banks, Europe and global security barely feature. For instance, only five per cent of voters perceived defence/foreign affairs/international terrorism as important issues and only one per cent of voters told that the EU was the most important issue. So, with regard to world politics, no one will be the wiser. Yet one has to keep in mind that the same polls routinely find low levels of knowledge and interest among Britons in the EU, raising the obvious question of how far one can value the findings of polls in Britain on the EU when so few Britons appear able to make informed judgements about European issues.

Internationalism or isolationism?

The British foreign policy has been badly distorted by pressures at home. The rise of UKIP has forced the Tories in particular to think local rather than global, forcing them into promising a referendum on UK membership of the EU. This may be enough to rescue some votes from UKIP, but it makes for a terrible international image. Combined with Mr Cameron’s futile opposition to the appointment of Luxembourg’s Jean-Claude Juncker as European Commission president, this has left Britain more isolated in Europe than ever.

Some have gone further, drawing the conclusion from the public mood of Cameron’s Britain that the UK has embarked on a journey into isolationism. This rise of UKIP, with its core aim of UK withdrawal from the EU, supported by a significant section of the Tory party, can be seen as a symptom and a cause of this isolationist mentality.

However, this thesis is not supported by a Chatham House analysis, based on surveys by YouGov. The results indicate that there has been no clear movement towards isolationism: in fact, in some policy areas the reverse appears to be true. Overall, there is support for an ambitious British foreign policy and leadership role. This analysis clearly identifies a growing, or perhaps a reviving, appetite for the UK to aspire to be a “great power” rather than accept its decline  – 63% of the British public have this aspiration, the highest figure in such surveys since 2010.

Beyond Brexit

On perhaps the biggest foreign policy question facing the UK, the future of its relationship with the EU, the public and opinion-formers diverge significantly. Public perceptions of the EU remain broadly negative, but there has been a modest but consistent improvement since the survey was last conducted in 2012. Nonetheless, there is support for the government’s ambition to negotiate a looser relationship with the EU, with the return of powers from Brussels to the UK seen as the priority for reform.

Meanwhile, opinion-formers – leaders drawn from the worlds of business, media, politics, academia, science and the arts – are overwhelmingly supportive of membership of the EU. Voters in London and Scotland would vote to stay in the EU, while those in the rest of the South, the Midlands/Wales and Northern England would vote to leave. Scottish respondents are more pro-European, more supportive of development aid, and more likely than English ones to say ethics should play a role in foreign policy.

Mr Cameron’s promised EU referendum, which is likely to occur by the end of 2017, could wrench the nation out of the EU and his immigration rules would shut out the hard working and talented from abroad. As for the Labour leader, Ed Miliband, he sees the world as largely irrelevant to his grand project to build a fairer society.

In a rare mention of foreign policy during the election campaign, Mr Miliband said Mr Cameron “bears some responsibilityfor the stream of refugees fleeing from Libya to Europe in a speech that accused the prime minister of diminishing Britain’s standing in the world.

In 2013, Number 10 Downing Street accused Miliband of ‘flipping and flopping’, ‘buggering around’ and ‘playing politics’ whilst others, including some Labour voices, blamed him for almost single-handedly diminishing the role of the UK on the international stage. Mr Miliband received all this criticism because Labour refused to support the government’s decision to participate in almost immediate air strikes against the Syrian regime of Bashar al-Assad.

Yet Ed Miliband’s refusal to countenance a EU referendum is welcomed in Europe. Former Prime Minister Tony Blair praised Mr Miliband for standing against the tide on the EU, and said Eurosceptics “need to get real about how difficult it would be for Britain to negotiate a new relationship with the EU. If Britain left, the rest of Europe will be vigorous in ensuring the UK gets no special treatment.”

Many argue Cameron’s Britain has stepped back from the active global and regional engagements favoured by most of his recent predecessors. The end of NATO’s combat mission in Afghanistan at the end of 2014 supposedly drew a line under difficult counter-insurgency campaigns in distant places. Public caution has compelled Mr Cameron not to intervene in the Syrian civil war. Moreover Cameron has distanced Britain even further than his predecessors from the Eurozone and its momentum on European integration. Any remaining appetite for adventures abroad was sated by the 2011 intervention in Libya.

True, Mr Cameron has joined the conflict against ISIL/Da’esh in Iraq and sent forces to Western Africa against the Ebola threat. But he has also left the difficult and unsavoury job of dealing with Russian President Vladimir Putin to other European leaders, principally with Angela Merkel.

With the general election just a few days away, foreign eyes are now turning to Britain. With a high probability of a hung parliament, political experts expect three foreign policy issues to have a significant impact on coalition negotiations: overall defence spending, the Trident nuclear deterrent and the question of a referendum on the EU.

Military spending

After a decade dominated by long and controversial campaigns in Iraq and Afghanistan, seen by many as distant and unsuccessful, the country seemed to be facing a sustained period without a military engagement, only to be pulled back into a multilateral operation in Iraq in the autumn of 2014. Despite this recent development, however, there is a growing perception that the public and the political elite have lost appetite for foreign intervention.

Despite playing host to the 2014 NATO summit, which committed allies to ‘reverse the trend of declining defence budgets’, it is likely that the UK will spend less than the NATO target of two per cent of GDP on defence as early as 2015.


For many years Britain has shown leadership within NATO by actually meeting the commitment all members make to spend at least two per cent of their GDP on defence. Although defence spending is falling, in a speech to the NATO summit in Wales, Mr Cameron suggested that a future Conservative-led government would be willing at least in principle to increase defence spending in real terms. The PM committed, for example, to bring two new aircraft carriers into service: “(…) Our brand new aircraft carrier HMS Queen Elizabeth (…) will be the mightiest ship the Royal Navy has ever put to sea, able to protect and project our interests across the globe for decades to come.”

Labour, on the other hand, has traditionally seen defence as a lower priority than domestic spending, and seems unlikely to match Conservative plans in this area. The party has committed itself to an immediate strategic defence review if it wins power at May’s General Election.

In stark contrast to the Tories and Labour, Nigel Farage has indicated that Ukip will actually increase defence spending to €67 billion – despite protesting that the UK is far too involved in “foreign” wars.

 So, a new spending review is expected after the election, but no one knows what the results will be. What is clear is that Britain’s capacity to project force abroad has already been drastically reduced. This is already colouring Downing Street’s relationship with the White House.

Renewing Trident

The second issue is the question of replacing the ageing Trident system, UK’s nuclear deterrent. The decision has been put back until after the elections following disagreements between the Tories and the Lib Dems. UK’s nuclear deterrent force currently consists of four submarines each capable of carrying up to sixteen ballistic nuclear missiles, capable of hitting a target up to 12,000 kilometres away. It is estimated that the cost of renewing the nuclear-armed submarines will cost in excess of €35 billion.


The Conservatives as well as Labour are in favour to retain the deterrent, though Labour is willing to countenance a cheaper, pared-down option. A recent survey by Chatham House-YouGov highlighted that public opinion favours saving money but prefers to keep the nuclear option alive.12 In the event neither party wins outright, the SNP have threatened to only join in coalition with Ed Miliband if he agrees to scrap Trident – which is based in Scotland – turning Britain’s nuclear future into an electoral issue.

EU Membership

The final area is, of course, Britain’s place in the EU. In 2012, the issue of Britain’s membership in the European Union exploded in the media, becoming a hot political issue in the wake of the Eurozone crisis and the rise of Euroscepticism.

Britain has been a member of the EU for just over forty years, and if the Britons were to vote ‘out’ in a referendum, there would undeniably be noticeable changes in terms of Britain’s international relationships and access to trade and markets. A “Brexit” would remove one of the EU’s most dynamic economies and, besides France and Germany, one of the few European countries with real military capacities.

Those in favour of leaving the EU argue that the benefits of cutting the expenditures associated with EU membership outweigh the potential costs of leaving. Increasingly, however, business interests have become more vocal, maintaining that a Britain outside of Europe would see a diminished level of political and economic influence. For Eurosceptics, Brexit would liberate British businesses, particularly their financial services, to operate on a global stage.

By 2017, Mr Cameron promises a referendum. Some argue that it is as an exercise in political calculation and party management. Mr Cameron argues that by renegotiating a better deal for Britain in the EU and then putting it to a vote, he will settle the question of the UK’s future in Europe and bolster its influence.

However, as Cameron brings Europe to the forefront with no firm commitments, UKIP capitalises on the British public’s lack of knowledge and distrust of the EU to encourage rampant Euroscepticism. In short, Mr Cameron, in an attempt to mitigate the rising number of Eurosceptics, has actually allowed it to escalate to the point where he can no longer control it.

On the campaign trail this referendum promise is regularly repeated, though about the reform, renegotiation and repatriation that are supposed to precede it, nothing is said. While Mr Cameron remains silent on what he actually wants in Brussels, he is clear that if he gets it he will recommend that Britain will stay in.

The public is split on the virtues of EU membership. The Chatham House-YouGov study found forty per cent of respondents would vote to retain it, 39 per cent to give it up. It is clear that public opinion is an important driver of UK policy towards the EU. One important consequence is the frequent clash between party political proposals designed to appease public opinion and governmental negotiating positions designed to achieve reform in Brussels.

Questions about the EU (and the related issue of immigration) have already featured during the election campaign and they will be central to any coalition negotiations. If the Tories are elected, there will certainly be a renegotiation followed by a referendum. If Labour is elected, Ed Miliband will not hold a referendum unless there is a further transfer of powers to Brussels. Finally, if a coalition government is formed with one of the smaller parties, the coalition agreement might stipulate other terms and conditions that have to be met in order to hold the referendum.


Foreign policy has not featured heavily in some of the debates so far, but the question of EU membership in particular will come to the fore as UKIP’s campaigning is being brought to completion. The government’s hope to negotiate a looser relationship with the EU resonates with a Eurosceptic public, yet its handling of Europe does not receive very high marks from voters. Nor does its handling of foreign policy overall. We can expect that the answers to these issues certainly will shape Britain’s foreign policy stance for a generation.

In 2010, the Cameron-Clegg coalition came about in less than a week but this time in Britain it may take longer. It could therefore be the turn of the smaller parties to wield influence in forming the next government, much as Clegg did before. The crucial number after May 7th will be 323 – the number of legislators required for a government to avoid losing a vote of confidence in the House of Commons. While the Tories may still win more votes and seats than Labour, it is hard to see how David Cameron can pool enough seats for a majority. The haggling starts on May 8.

[1] May2015.com (2015). Election 2015: Polls suggest Ed Miliband is likely to become Prime Minister. Available at: http://may2015.com/featured/election-2015-polls-suggest-ed-miliband-is-likely-to-become-prime-minister/.

[2] UK Parliament (2015). Elections and Voting. Available at:http://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/.

[3] Parker, G & Stacey, K. (24.04.2015). Who will run Britain? Financial Times, p. 7.

[4] Interview with David Torrance on 21 April 2015.

[5] Ipsos MORI (2015). Ipsos MORI Issues Index Issues Index March 2015. Available at: https://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Polls/March15IssuesIndex_topline.pdf.

[6] Raines, T. (2015). Internationalism or Isolationism? The Chatham House–YouGov Survey British Attitudes Towards the UK’s International Priorities.Available at:http://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/20150130Raines.pdf; Kettle, M. (30.01.2015). This general election could define Britain’s global role into the next decade, The Guardian. Available at:http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jan/30/general-election-britain-global-role-trident-europe-isolationism.

[7] Rigby, E. & Parker, G. (25.04.2015). UK premier attacks Labour’s ‘ill-judged’ remarks on Libya. Financial Times, p. 2.

[8] Dominiczak, P. (30.08.2013). Flip-flopping Miliband accused of playing into hands of Assad, The Telegraph. Available at:http://www.telegraph.co.uk/news/politics/david-cameron/10275320/Flip-flopping-Miliband-accused-of-playing-into-hands-of-Assad.html.

[9] Wintour, T. (07.04.2015). Tony Blair: I support Ed Miliband 100%, The Guardian. Available at: http://www.theguardian.com/politics/2015/apr/07/tony-blair-i-support-ed-miliband-100-labour-election.

[10] UK Prime Minister’s Office (2014). NATO Summit 2014: PM end of summit press conference. Available at: https://www.gov.uk/government/speeches/nato-summit-2014-pm-end-of-summit-press-conference.

[11] David, M. (2015). State of the Nation: Britain’s Role in the World Just Keeps Shrinking. International Relations and Security Network (ISN) ETH Zurich. Available at: http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?lng=en&id=190229.

[12] Raines, T. (2015).http://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/20150130Raines.pdf

[13] Rigby & Parker, 25.04.2015, p. 2.

[14] Kerr, J. (22.04.2015). When you have a plan for Europe, Mr Cameron, do let us know. Financial Times, p. 7.

°Een EU-leger, toekomst of fictie?

°Heeft de EU nood aan een volledig geïntegreerd Europees leger, rekening houdend met de versnipperde Europese defensie?


Een gemeenschappelijke Europese strijdmacht of een eigen defensiebudget is al decennialang stof ter discussie maar tot op heden blijft dit dode letter. Toch organiseert de EU zich steeds beter op militair vlak, ondanks het versnipperd. Op het terrein zijn dan ook opmerkelijke trends zichtbaar. Militaire operaties van de EU zijn tegenwoordig vaker bedoeld om vrede te bewaren, of om te helpen bij de opbouw van een land dat verwoest is door een conflict met een buurland of door interne conflicten.

Elk EU-lidstaat beschikt over een absolute soevereiniteit m.b.t. de eigen militaire middelen en heeft volledig de keuze om al dan niet deel te nemen aan operaties in het kader van het EVDB. Lidstaten reageren weigerachtig om hun soevereiniteit op te geven en ondervinden moeite om andere staten te vertrouwen die dan de militaire middelen collectief zouden coördineren en delegeren. De bewegingsvrijheid van ieder EU-lidstaat zou dan heel wat minder zijn. De realiteit is echter dat vandaag de dag geen enkele lidstaat zich nog alleen kan verdedigen tegen nieuwe internationale dreigingen, dit in het bijzonder sinds de komst van kernwapens. Daarnaast is er in de EU/Eurozone nog sprake van een zeker maar nog altijd fragiel economisch herstel. Een aantal structurele macro-economische financiële onevenwichtigheden zijn nog steeds aanwezig (Clingendael Strategische Monitor 2014, p. 14).

Algemeen omkadering


Dit artikel bestudeert de eventuele mogelijkheid van een volledig geïntegreerd Europees leger aan de hand van de volgende onderzoeksvraag. Heeft de Europese Unie (EU) nood aan een volledig geïntegreerd Europees leger, rekening houdend met de versnipperde Europese defensie?

In het verlengde van deze centrale onderzoeksvraag beperkt de paper zich niet tot West-Europa. Daarom volgt er ook een analyse vanuit het perspectief van de nieuwe lidstaten in hoeverre deze staten een bijdrage kunnen leveren aan het Europees Defensiebeleid. Na een lange periode van onder het juk van de Sovjets te moeten doorbrengen, kunnen deze nieuwe lidstaten het wel opbrengen om in een volgend militaire samenwerkingen te participeren? Bestaat er een technische kloof in vergelijking met de oude lidstaten?

Het eerste hoofdstuk geeft een algemeen omkadering van de paper. Achtereenvolgens komen de onderzoeksvraag, methodologie en een theoretisch kader aan bod. Het tweede hoofdstuk in deze paper biedt een opsomming van de toepasselijke verdragen en instellingen die toezien op het defensiebeleid van de Europese Unie: het Verdrag van Lissabon, het EDA. Een grondige kennis van deze verdragen en instellingen is essentieel om een antwoord te formuleren op de onderzoeksvraag. In hoofdstuk 3 worden de belangrijkste militaire samenwerkingen in de Europese Unie opgesomd, terwijl hoofdstuk 4 een beschrijving geeft van de samenwerkingen in Centraal- en Oost-Europa. Het laatste hoofdstuk ten slotte biedt een synthese van de voornaamste bevindingen in functie van de onderzoeksvraag.

Theoretisch kader

Het Europees defensiebeleid kan onder meer in verband gebracht worden met het liberaal-intergouvernementalisme (LI), een theorie van de Amerikaanse professor Andrew Moravcsik, Princeton University. Volgens Moravcsik, de grondlegger van het liberaal-intergouvernementalisme, zijn lidstaten de belangrijkste actoren binnen het Europees integratieproces. Hij stelt dat het Europees integratieproces plaats vindt wanneer de economische belangen van de lidstaten daarmee gediend zijn. Volgens Moravcsik integreren lidstaten op basis van beslissingen van nationale politici in plaats van supranationale organisaties. Deze leiders van lidstaten worden verondersteld rationeel te handelen en via een kosten-baten analyse in onderling overleg te beslissen om al dan niet over te gaan tot de oprichting van Europese instituties (Van Tongeren, 2012). Het onderzoek zal zich onder meer richten in hoeverre de theorie van het liberaal-intergouvernementalisme toepasselijk is op de oprichting van een volledig geïntegreerd Europees leger.

Hoofdstuk II: Omschrijving van het Europees Defensiebeleid

2.1 Het Verdrag van Lissabon

Op 1 december 2009 is het Verdrag van Lissabon in werking getreden. Daarmee kwam een einde aan jaren van onderhandelingen over bestuurkwesties. Zo krijgt het Europees veiligheids- en defensiebeleid (EVDB) een nieuwe naam: het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid (GVDB). Aanvullend bevat het Verdrag van Lissabon ook nieuwe bepalingen die het GVDB verder moeten ontwikkelen. De voornaamste vernieuwingen zouden kunnen leiden tot een geleidelijke totstandkoming van een volledig geïntegreerd Europees leger. Lidstaten kunnen deelnemen aan militaire of humanitaire missies. Bovendien beschikken zij over de nodige middelen om ter zake nauwer samen te werken, met name in het kader van het Europees Defensieagentschap (EDA) of door de totstandbrenging van een permanente gestructureerde samenwerking. In wezen blijft het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid een intergouvernementele aangelegenheid. De financiering en de operationele middelen voor de missies die in het kader van het GVDB worden uitgevoerd, worden door de lidstaten geleverd. Deze missies zijn gericht op vredeshandhaving en bevordering van de internationale veiligheid.

Het Verdrag van Lissabon brengt drie nieuwe soorten missies, namelijk: gezamenlijke ontwapeningsacties, advies en bijstand op militair gebied en stabiliseringsoperaties na afloop van conflicten. EUPOL RD CONGO en EUFOR zijn hier voorbeelden van. Met de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon kan de Raad voortaan de uitvoering van een missie delegeren aan lidstaten die dat wensen en die over de nodige civiele en militaire middelen beschikken. Het Verdrag van Lissabon erkent ook het eventuele optreden van multinationale strijdkrachten in het kader van het GVDB. Deze strijdkrachten zijn het resultaat van een militaire alliantie van bepaalde lidstaten die besloten hebben om hun capaciteit, uitrusting en personeelsmiddelen te bundelen. De voornaamste Europese strijdkrachten zijn:

  • Eurofor: landstrijdkrachten van Spanje, Frankrijk, Italië en Portugal;
  • Eurokorps: landstrijdkrachten van Duitsland, België, Spanje, Frankrijk en Luxemburg;
  • Euromarfor: zeestrijdkrachten van Spanje, Frankrijk, Italië en Portugal;
  • De Europese Groep van Luchtmachten: de luchtmacht van Duitsland, België, Spanje, Frankrijk, Italië, Nederland en het Verenigd Koninkrijk.
© Eurocorps
© Eurocorps

Uit deze lijst kunnen we vaststellen dat geen enkel “nieuwe” lidstaat deel uitmaakt van de voornaamste Europese strijdkrachten. Zo heeft Polen wel recent aangegeven dat het een volledige participatie in de Eurokorps ambieert. Het Verdrag van Lissabon introduceert voor het eerst een clausule van wederzijdse bijstand die specifiek van toepassing is op de EU-lidstaten. Een lidstaat die op zijn grondgebied gewapenderhand wordt aangevallen kan rekenen op hulp en bijstand van de overige lidstaten, die verplicht zijn te hulp te komen. Deze clausule wordt evenwel afgezwakt door twee beperkingen: zo heeft de clausule van wederzijdse bijstand geen gevolgen voor het veiligheids- en defensiebeleid van bepaalde lidstaten, met name de lidstaten die traditioneel neutraal zijn; en zijn er geen gevolgen voor de verbintenissen die zijn aangegaan in NAVO-verband (Samenvattingen van de EU-wetgeving, 2010).

2.2 Artikel 5 van het Noord-Atlantisch Verdrag

De voornaamste verbintenis staat genoteerd in Artikel 5 van het Noord-Atlantisch Verdrag van 1949, opgemaakt te Washington D.C. [1] Artikel 5 stelt dat een aanval op één van de NAVO-landen door de anderen zal worden opgevat als een collectieve aanval en dat alle landen zullen samenwerken om de aanval af te weren. Tot op heden is Artikel 5 van het Noord-Atlantisch Verdrag één maal van toepassing verklaard na de terreuraanvallen op de VS op 11 september 2001. Tot een feitelijk militair optreden in NAVO-verband kwam het echter niet. Daarnaast kunnen we een verplichting zoals bedoeld in Artikel 5 ter discussie stellen. Welke inzet moet met welke middelen worden uitgevoerd door welke lidstaten?

Het EU-clausules inzake wederzijdse verdediging en solidariteit wijst daarnaast op de even zo belangrijke noodzaak om voorbereid te zijn op situaties met consequenties voor EU-lidstaten die geen NAVO-lid zijn dan wel gebiedsdelen van een EU-lidstaat die buiten het NAVO-gebied liggen en derhalve niet onder het Verdrag van Washington vallen, alsook voor situaties waarin binnen de NAVO geen overeenstemming over collectief optreden is bereikt; wijst er in dit verband tevens op dat het mogelijk moet zijn NAVO-capaciteit in het kader van de Berlijn Plus-overeenkomst in te zetten.[2]

2.3 Europees Defensieagentschap (EDA)

Begin 2005 werd het Europees Defensieagentschap, kortweg EDA, operationeel. Het EDA mission statement luidt: “To support the Member States and the Council in their effort to improve European defence capabilities in the field of crisis management and to sustain the European Security and Defence Policy as it stands now and develops in the future” (EDA) Het EDA zorgt met andere woorden voor ondersteuning van de lidstaten bij hun inspanningen om defensiecapaciteiten te verbeteren voor crisisbeheersing. Het Agentschap heeft geen supranationale bevoegdheden: het is een intergouvernementele instelling waarbij deelnemende lidstaten bijsturing geven (Zandee, 2005). Het Verdrag van Lissabon breidt de bevoegdheden van het  EDA uit en geeft er een nauwkeuriger omschrijving van. Het is voornamelijk de bedoeling de militaire capaciteit van de lidstaten te vergroten. Daartoe moet het Agentschap: voor de lidstaten gemeenschappelijke doelstellingen vastleggen met betrekking tot hun militaire capaciteit; programma’s opzetten en toezien op het beheer daarvan om ervoor te zorgen dat de vastgestelde doelstellingen verwezenlijkt worden; de operationele behoeften van de lidstaten harmoniseren en zodoende de aankoopmethoden voor militaire uitrusting te verbeteren; de onderzoeksactiviteiten inzake technologie op het gebied van defensie coördineren.

2.4 WEU

Nadat de Amerikaanse strijdkrachten openlijk hadden aangegeven hun focus te verleggen van de trans-Atlantische band naar de Grote Oceaan en het Verre Oosten, zouden steeds meer West-Europese landen, en dan met name Frankrijk, overtuigd raken van de noodzaak van een gemeenschappelijk, volledig geïntegreerd Europees leger. Het in 2009 gesloten Verdrag van Lissabon voorzag reeds in de mogelijkheid dat de EU voortaan onafhankelijk van de NAVO tot militaire actie kan besluiten. Het nieuwe EU-verdrag verving de in 1948 opgerichte West-Europese Unie (WEU). De WEU werd in het leven geroepen door het Verdrag van Brussel. Destijds bestond deze alliantie uit tien naties (België, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Luxemburg, Spanje, Griekenland, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk), aangevuld met achttien partnerlanden en landen met waarnemersstatus. Tot het Verdrag van Nice in 2000 bleef de WEU “de enige Europese organisatie met defensiebevoegdheden“. Hierna kwamen zowel de structuren als de militaire staf, als de Petersbergtaken, een afspraak van de lidstaten van de WEU om hun conventionele strijdkrachten ter beschikking te stellen van de WEU, bij de EU terecht. Alle pogingen om de WEU deze functies te laten vervullen mislukten echter, waarop de WEU in juni 2011 werd opgeheven (Knack, 2011).

Nochtans werd de WEU door steeds meer lidstaten gezien als de toekomstige Europese pijler in de NAVO. De Europese veiligheid zou niet moeten gehandhaafd worden door een supranationale organisatie, maar door een sterke Europese Unie (EU). De WEU zou de militaire arm van de EU worden, de NAVO zou in deze visie aan belang inboeten.
Meer Atlantisch georiënteerde EU-landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Nederland, probeerden met wisselend succes deze evolutie te voorkomen. Uiteindelijk prevaleerden de (eerder conservatieve) Amerikaanse en Britse benadering van de post-Koude Oorlog-orde: de NAVO moest en zou centraal blijven in de Europese veiligheidsorde. Aanpassing was uit den boze.
Na de val van de Sovjet-Unie besloten de Centraal- en Oost-Europese (COE) landen zich aan te sluiten bij Westerse veiligheidsorganisaties, de NAVO en de WEU. WEU-lidmaatschap werd niet beschouwd als een steun aan een autonome Europese strijdmacht. Voor de COE-landen betekende het lidmaatschap een eerste stap in een meer westwaartse richting. Voor deze landen kwam de waarde van de WEU als defensie-organisatie op de tweede plaats (Harryvan, Van der Harst, Volten, 2004, pp. 69-70).

2.5 ‘Bottom-up’-benadering

Het begrip ‘bottom-up’-benadering werd in het jaar 2000 geïntroduceerd bij de opzet van de ECAP (European Capabilities Action Plan)-panels, een oefening met als doel multinationale oplossingen aan te bieden voor tekorten op het vlak van Europese militaire capaciteiten. De ‘bottom-up’-benadering wordt in de Statement on improving European military capabilities van 20 november 2001 als volgt gedefinieerd: member states’ commitments would be on a voluntary basis, with due regard for national decisions (Adviesraad Internationale Vraagstukken, 2003). De nadruk die destijds werd gelegd op het behoud van soevereiniteit droeg bij tot de aanvaarding van het ECAP-voorstel. Een ‘bottom-up’-benadering spoort met andere woorden regeringen aan om binnen het kader van het intergouvernementele te zoeken naar mogelijkheden voor samenwerking. Nog steeds zijn lidstaten weigerachtig om hun soevereiniteit op te geven. Het buitenlands beleid met de daarbij behorende militaire middelen zijn juist de factoren dat hen tot een lidstaat maakt, namelijk het bezitten van een status van nationale soevereiniteit. Die reden zorgt ervoor dat lidstaten vrezen dat ze zonder soevereiniteit heel wat minder bewegingsvrijheid zullen hebben (Depaepe, 2011).

2.6 Liberaal-intergouvermentalisme

Liberaal-intergouvernementalisme (LI) is een theorie van de Amerikaanse professor Andrew Moravcsik, Princeton University. Volgens Moravcsik, de grondlegger van het liberaal-intergouvernementalisme, zijn lidstaten de belangrijkste actoren binnen het Europees integratieproces. Hij stelt dat het Europees integratieproces plaatsvindt wanneer de economische belangen van de lidstaten daarmee gediend zijn. Volgens Moravcsik integreren lidstaten op basis van beslissingen van nationale politici in plaats van supranationale organisaties. Deze leiders van lidstaten worden verondersteld rationeel te handelen en via een kosten-baten analyse in onderling overleg te beslissen om al dan niet over te gaan tot de oprichting van Europese instituties. Veiligheidsbelangen zijn volgens Moravcsik van ondergeschikt belang bij de Europese integratie.

Volgens J. Howorth is defensie een van de beleidsgebieden waar meer coördinatie en integratie volgens de realisten, waaronder ook Moravcsik, niet zal plaatsvinden. Er bestaat dus een spanningsveld tussen het Europees defensiebeleid en het liberaal- intergouvernementalisme van Moravcsik. Deze theorie stelt dat integratie op defensiebeleid niet snel zal plaatsvinden (Van Tongeren, 2012).

Doordat de kosten en baten niet gelijkaardig van toepassing zijn op alle lidstaten, verklaart waarom lidstaten niet allemaal op dezelfde lijn staan met betrekking tot een eventuele oprichting van een Europees leger. Deze hypothese roept de vraag op welke dan de relevante kosten en baten zijn. Schimmelfennig en Sedelmeier onderscheiden transaction costs, policy en autonomy costs and benefits. Transactiekosten (transaction costs) houden in dat een eventuele oprichting bijkomende organisatie zal vergen voor de lidstaten. Daarentegen verloopt communicatie en coördinatie sneller dan voorheen. Beleidskosten (policy costs) houden in dat lidstaten de collectieve goederen voortaan moeten delen met de andere leden. Anderzijds dragen meer leden nu ook bij tot het gezamenlijk budget, wat dan weer als een beleidsvoordeel beschouwd kan worden. Lidstaten worden ook geconfronteerd met autonomiekosten (autonomy costs), die vloeien voort uit het feit dat aan de nieuwe leden gelijke besluitvormingsrechten moeten worden toegekend, waardoor de eigen mate van controle over beslissingen afneemt. En dit terwijl ze eigenlijk al heel wat beleidsautonomie verloren hebben. Omgekeerd krijgen ze wel meer controle over de politieke ontwikkelingen in de nieuwe lidstaten (Dhondt, 2010).

2.6 Soevereiniteit

De volgende hoofdvormen van defensiesamenwerking tussen landen zijn, althans in theorie, denkbaar. Gemengde vormen zijn ook mogelijk. Het Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) heeft een rangschikking opgesteld naar de mate van verlies aan nationale autonome beslissingsbevoegdheid, of soevereiniteit (bij 1 het meest, bij 7 het minst).

2.6.1 Collectieve aanschaf

Collectieve aanschaf, beheer en besluitvorming ten aanzien van militaire middelen door een groep van landen volgens bijvoorbeeld een AWACS (Airborne Warning and Control System)-achtige formule. Daarnaast ligt collectieve aanschaf politiek gevoelig. Het feit dat het VK en Frankrijk ervoor hebben gekozen hun AWACS-vliegtuigen buiten het collectieve verband te houden geeft aan hoe terughoudend grote lidstaten op dit gebied zijn. Andere problemen zijn voor sommige lidstaten de totstandkoming van een redelijke lastenverdeling tussen de deelnemende maar ook de niet-deelnemende landen. De EU beschikt niet over dergelijke collectieve middelen.

AWACS-toestel © NATO
AWACS-toestel © NATO

2.6.2 Multilaterale taakspecialisatie

Multilaterale taakspecialisatie en -verdeling veronderstelt een multilateraal overeengekomen kader, bijvoorbeeld de NAVO of de EU. Bij een dergelijke samenwerking wordt multilateraal een taakverdeling overeengekomen, waarbij elk land één of meer taken voor het collectief uitvoert. Vooralsnog ontbreekt het onontbeerlijke kader voor een dergelijke uitwisseling van taken.

2.6.3 Taakverdeling

Landen verdelen hun taken op basis van bijvoorbeeld een bilaterale samenwerkingsovereenkomst. Binnen de EU zijn zulke taakverdelingen nagenoeg onbestaande. Tijdens de Koude Oorlog was dit daarentegen wel het geval; elke NAVO-lidstaat had in zekere zin zijn ‘eigen’ sector.

2.6.4 Multilaterale operationele samenwerking

Multilaterale operationele samenwerking kan bestaan aan de hand van een multilateraal overeengekomen concept, zoals recent de ‘Nato Response Force’, die deel uitmaakt van het initiatief ter vergroting van de militaire middelen dat op de NAVO-top van Praag werd overeengekomen. Het risico bestaat er voornamelijk in dat landen in elk concreet geval zelfstandig willen beslissen over de ter beschikking gestelde onderdelen; Volgens het AIV kan een mate van redundantie dit oplossen: zolang inzet niet afdwingbaar is, dient elke benodigde capaciteit bij meer dan één lidstaat aanwezig te zijn.

NATO Response Force (NRF) Change of Command Ceremony © NATO
NATO Response Force (NRF) Change of Command Ceremony © NATO

 2.6.5 Bilaterale samenwerking

Landen kunnen ook buiten een multilateraal kader samenwerken, bijvoorbeeld op basis van een overeenkomst tussen twee of meer deelnemende landen. Zulke samenwerkingen kunnen leiden tot een verbetering van middelen, kennis en vaardigheden, tot vergroting van de interoperabiliteit en kan de verhoudingen tussen de deelnemende landen verbeteren. In het begin zal dit opzet eerder investeringen vergen.

2.6.6 Pooling

Pooling betekent het samenstellen van een ‘multinationale pool’ van gelijke militaire middelen, zoals bijvoorbeeld transportvliegtuigen of helikopters. Het is niet uitgesloten dat zo’n ‘pool’ uiteindelijk zal leiden tot operationele samenwerking. Het AIV schat de nadelen op het politieke vlak relatief klein aangezien de ge’pool’de eenheden volledig onder nationale hoede blijven. Volgens het AIV is deze vorm van samenwerking op korte termijn het meest kansrijk.

2.6.7 Materieelsamenwerking

Bij materieelsamenwerking zal een groep van (twee of meer) lidstaten samenwerken op vlak van gezamenlijke ontwikkeling, productie, aankoop, onderhoud van militair materieel. De voordelen van materieelsamenwerking liggen op het industriële en economische vlak, in het bijzonder in het delen van ontwikkelingskosten. Gezamenlijke ontwikkeling van militaire middelen komt ook de interoperabiliteit ten goede, mits alle deelnemers dezelfde specificaties (blijven) hanteren. Het kan ook tot schaalvoordelen leiden. Maar er zijn ook nadelen:

Een voorbeeld is de Airbus A400M, een samenwerkingsverband tussen Duitsland, Frankrijk, Spanje, het VK, Turkije, België, Luxemburg en sinds 2005 ook Maleisië. De ontwikkeling van de A400M is jarenlang vertraagd, met name door problemen met de nieuwe turbopropmotoren. In 2010 kwamen de zeven landen tot een akkoord dat ze samen twee miljard euro meer zullen betalen voor de levering van de  toestellen (Lannoo, 2010).

Airbus A400m
Airbus A400m

2.6.8 Een militair perspectief

Wat deze categorieën in de praktijk betekenen, kan misschien het best nader toegelicht worden door de militairen zelf. Dit artikel laat majoor Hjalmar Boudry, van het departement DGMR van het Belgisch Landcomponent, aan het woord.

Voorlopig is een volledig geïntegreerd Europees leger nog toekomstmuziek, aldus majoor Boudry. Hij duidt op het verschil tussen een Europees leger en Europese samenwerking op het vlak van defensie. Het eerste houdt in dat gemengde eenheden werken onder een gezamenlijke ‘command & control’, terwijl het tweede betekent dat één of meer staten ad hoc gaan samenwerken. Momenteel wordt er vooral over ‘pooling & sharing’ gesproken: het bundelen en delen van de militaire capaciteiten (om de kosten te drukken). Pooling & sharing betekent ook dat je zowel de lasten als de lusten hebt. Belgische politici denken volgens majoor Boudry vooral aan de lusten: ze willen een rol van betekenis spelen op internationaal niveau. Hierbij komt een gezamenlijke defensie goed van pas. De lasten, namelijk de budgettaire kosten, worden daarentegen door politici uit het oog verloren. “Het Belgisch leger is steevast zwaar onder gefinancierd. Andere naties zijn hiervan op de hoogte; wij zijn dus niet de ‘ideale bruid’ als het op samenwerking aankomt.” Een volledig Europese samenwerking zou volgens majoor Boudry hoogstwaarschijnlijk een hogere investering vragen. Verder stelt hij de consequenties ter discussie. Het feit dat staten afstand moeten doen van hun soevereiniteit ligt bij veel landen zeer moeilijk, ook voor België. Landen moeten ook aanvaarden dat soldaten kunnen terug keren in een bodybag. “Oneerbiedig uitgedrukt zijn dat de humanitaire ‘lasten’ dat een land draagt; België heeft geen enkele gesneuvelde gehad in Afghanistan, zowat een unicum. Dit is er vooral doordat België – zeker in de beginfase – alle gevaarlijke opdrachten heeft geweigerd”.

Hoofdstuk III: Vormen van samenwerking

In dit hoofdstuk worden verschillende vormen van samenwerking die in de vorige paragraaf zijn onderscheiden met bestaande voorbeelden geïllustreerd. De problemen en kansen daarvan worden beschreven;

3.1 West-Europa

3.1.1 De Weimar Driehoek

Afbeelding 1

Decennialang is een gemeenschappelijke Europese strijdmacht een droom van Frankrijk. Dit is deels te wijten aan de altijd aanwezige inherente spanningen tussen Parijs en Washington en deels omdat Frankrijk één van de grootste fabrikanten van militair materieel ter wereld is. De Franse Minister van Defensie Jean-Yves Le Drian wil nu dat de ‘Weimar Driehoek’ (zie afbeelding 1) de basis gaat vormen van de toekomstige gemeenschappelijke Europese strijdkrachten, waar ook in andere landen steeds meer naar toegewerkt wordt. Gezien de huidige financiële crisis zijn alle landen genoopt tot besparingen op defensie. Zo besloot Nederland in 2011 uit kostenoverwegingen al zijn tanks af te schaffen, zodat bij een eventueel toekomstig conflict vertrouwd moet worden op die van de Duitsers.

De ‘Weimar Driehoek’ was een voorzichtige poging om het Duits-Franse ‘verzoeningsmodel’ toe te passen op de Duits-Poolse betrekkingen. De Driehoek werd in 1991 te Weimar (Duitsland) opgericht om Polen de kans te geven zich te betrekken bij de Europese integratie (Tartwijk, 2007). Sinds 2006 hebben de drie naties, nauw verbonden door een lange geschiedenis van oorlogen, rivaliteit en allianties, gediscussieerd over de oprichting van de zogenaamde Weimar Combat Group.

Op 5 juli 2011 berichtte EU Business dat de drie landen te Brussel een akkoord hadden getekend om een eenheid van 1.700 soldaten te creëren die zal functioneren in het rotatiesysteem van de EU’s rapid reaction force, ook wel Battle Groups genoemd. De technische overeenkomst tussen de hooggeplaatste officieren van Duitsland, Frankrijk en Polen kwam tot stand vier dagen nadat Polen het roulerende voorzitterschap van de EU overnam van Hongarije. Polen zal de Battle Group leiden, het gros van de krijgsmacht leveren, alsook een mechaniseerde bataljon. Duitsland zal op haar beurt logistiek steun bieden, terwijl de Fransen medische steun zal bijdragen. Het hoofdkwartier zal gelegen zijn in Mont Valerien, in de Parijse voorstad. Uiteindelijk activeerde de Weimar Driehoek op 1 januari 2013 een tactische militaire groep die de eerste opzet moet zijn van dit Europees leger.

3.1.2 Benelux-leger

In 2011 schreef de Belgische hoogleraar Luc de Vos een opiniestuk in de Vlaamse krant De Morgen, getiteld: “Een Benelux-leger, zegt het gezond verstand”. Volgens de Vos is het Belgisch leger de laatste twintig jaar meer dan ooit een garant van internationale waarden en normen geworden. Maar om dat tot een goed einde te brengen moet actief worden geïnvesteerd. Voor kleinere landen, zoals België, knelt net daar het militaire schoentje. Daarom pleit hij voor een Benelux-krijgsmacht. Ook Nederland en Luxemburg moeten besparen en zijn op zoek naar schaalvoordelen om de werking van hun kleine legers zo efficiënt mogelijk te maken. Luc de Vos eindigt zijn pleidooi met een verzoek. Een Benelux-leger is geen onmogelijkheid, we moeten enkel durven de stap te zetten.

Met het einde van de Koude Oorlog ontstond opnieuw de angst dat grote EU-lidstaten zoals Duitsland en Frankrijk meer ruimte voor zich zouden opeisen. Vooral tijdens de opeenvolgende onderhandelingen over nieuwe Europese verdragen vreesden de Benelux-landen dat de grote landen deze onderhandelingen zouden aangrijpen om het supranationale Europa te verzwakken en de eigen positie te versterken. België en Nederland zijn tot inzicht gekomen hun militaire positie te herdefiniëren. Verdere mogelijkheden tot samenwerking en integratie op militair gebied hebben als doel de krijgsmachten dichter tot elkaar te brengen, kosten te delen en besparingen te boeken. Kees Homan en Jan Rood halen als voorbeeld BENESAM aan. Zo worden de Belgische en Nederlandse vaartuigen operationeel geleid door het geïntegreerde binationale marinehoofdkwartier (Admiraal Benelux) in Den Helder, Nederland. Daarnaast zijn beide landen belast met de opleiding en training van de bemanningen en verantwoordelijk voor de logistiek en het onderhoud van deze vaartuigen. Deze samenwerking onderstreept volgens Homan en Rood het belang van standaardisatie. BENESAM is typisch een vorm van militaire samenwerking, die door de jaren heen dankzij een bottom-up aanpak en gebruik makend van een spillover dynamiek is uitgegroeid tot de huidige intensieve samenwerking. Daarbij was opbouw van vertrouwen mogelijk door een evenwichtig partnerschap tussen België en Nederland. Admiraal Benelux is een voorbeeld van categorie 5: Operationele samenwerking. Naast marinesamenwerking coöpereren beiden landen hun land- en luchtstrijdkrachten (Homan & Rood, 2011). Tijdens de Libische burgeroorlog van 2011 hebben de Benelux-landen een informele fact finding missie naar Benghazi uitgevoerd, met als doel inzicht te krijgen in de situatie ter plekke en persoonlijke contacten te leggen met de Nationale Interim Raad.

Hoofdstuk IV: de Centraal- en Oost-Europese landen

4.1 Inleiding

Aanvankelijk hadden de Centraal-Europese staten gepleit voor een omvattend nieuw veiligheidsregime in Europa, bij voorkeur gebaseerd op de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE), dat in 1995 haar naam veranderde in Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). Václav Havel, de laatste president van Tsjecho-Slovakije, stelde in het jaar 1990 dat niet alleen het Warschaupact maar ook de NAVO begraven moesten worden. De halfhartigheid van de Amerikaanse pogingen om krachtige mondiale en Europese veiligheidsorganisaties tot stand te brengen, miste zijn uitwerking op de Centraal-Europese landen echter niet. Bij gebrek aan alternatief begonnen zij te polsen naar de mogelijkheid om de NAVO uit te breiden richting in het oosten. Het door de Verenigde Staten geïnspireerde NAVO-initiatief kwam er dan ook waarschijnlijk omwille van de vrees voor een autonoom Europees veiligheidsbeleid, eerder dan wegens de feitelijke afwezigheid van zulk een beleid (Ennekens, 1998).
Een recent voorbeeld is de operationele samenwerking tussen de luchtmacht van Litouwen en Kroatië. Door een gebrek aan bergachtige gebieden in hun moederland kunnen Litouwse helikopterpiloten in opleiding de kunst van het bergvliegen oefenen boven Kroatische territorium (MINISTRY OF DEFENCE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2012).
Zo steunt Tsjechië het idee van een sterker en daadkrachtiger Europa. Daardoor neemt het land actief deel in een aantal activiteiten en projecten in het kader van de GBVB (i.e. EU Battle Groups, EDA-projecten,…). In december 2013 zal de toekomst van de Europese militaire slagkracht een belangrijke topic zijn van de Europese Raad. Het land verwacht dat grote stappen gezet zullen worden omtrent militaire industrie en veiligheid. Volgens de Tsjechen is de kerngedachte het behoud van het intergouvernementele platform op het gebied van GBVB. Bovendien, mag de vraag naar een volledig geïntegreerd Europese leger de komende jaren nog niet op de discussielijst verschijnen.[3]

4.2 De Visegrádgroep (V4)

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Op 15 februari 1991 werd de Visegrád-samenwerking in de Hongaarse stad Visegrád opgericht door de Tsjecho-Slowaakse president Václav Havel, de Poolse president Lech Wałęsa en de Hongaarse premier József Antall (zie afbeelding 2). Na de scheiding van Tsjecho-Slowakije in een Tsjechische en een Slowaakse republiek in 1993 veranderde de Visegrád trojka in een ‘Visegrad vier’ of ‘V4’. Het was een gezamenlijke sprong naar het Westen en integratie in ‘Europa’. Het doel van het Visegrád-overleg was om de toetreding van de Centraal-Europese landen tot de EU maar ook tot de NAVO te stroomlijnen en vooral om te voorkomen dat ze tegen elkaar zouden worden uitgespeeld tijdens de onderhandelingen (Maracz, 2010). Wanneer in 2004 deze doelstellingen behaald werden, leek een ontbinding in de maak. Niets is minder waar: nieuwe issues zoals energiebeleid kwamen aan bod. Daarentegen zijn militaire samenwerkingen in deze regio nog niet ontstaan. Onder invloed van de interventie in Kosovo, de aanslagen op de Twin Towers op 11 september 2001 en de daaropvolgende war on terror werd het proces van integratie in Midden- en Oost-Europa aanmerkelijk versneld. Ook de druk van de Verenigde Staten is niet te onderschatten. Zo namen maar liefst twaalf van de vijftien Oost-Europese staten deel aan de coalition of the willing in Irak (De Deugd, De Hoop, Van der Poel, 2011, p. 121).

4.2.1 Budget

Volgens NAVO-standaarden zijn leden van de NAVO verplicht om twee percent van hun bbp te spenderen aan militaire uitgaven. Geen van de V4-landen voldoen aan deze voorwaarde. Uit statistieken van de Wereldbank blijkt het volgende: In 2011 spendeerde Polen 1.89 %, Tsjechië 1.15 %, Slovakije 1.10 % en ten slotte Hongarije 1.0 % van hun bbp aan defensie-uitgaven (De Wereld Bank, 2011). (zie tabel 1)

Tabel 1
Tabel 1

De militaire transformatie in de Visegrádlanden is meteen begonnen na de ontbinding van het Warschau Pact. Het troepenaantal werd substantieel verminderd en de dienstplicht werd afgeschaft om kleinere, meer effectieve strijdkrachten te creëren. Gedurende de voorbije twintig jaar daalde in Polen het aantal actieve personeelsleden van 400.000 naar 100.000, in Hongarije van 100.000 naar 24.000 en in Tsjecho-Slowakije van 200.000 naar 40.000. Als we kijken naar de ‘annual per-soldier defense spending (PSDS)’ (jaarlijkse gemiddelde uitgave per soldaat) stellen we vast dat met een gemiddelde van ongeveer €11.000 per soldaat de V4 hun defensie jaren lang onder gefinancierd hebben. Goed uitgeruste landen zoals Spanje of Duitsland halen een gemiddelde van €20.000 per soldaat.

4.2.2 Politieke wil

Een ander element die Peter Kiss aanhaalt is de turbulente geschiedenis van de vier landen. Zo waren tijdens de Tweede Wereldoorlog de Poolse en de Tsjechische bevolking de facto de vijand van Hongarije en Slovenië, die zich bij de asmogendheden hadden gevoegd. Het is duidelijk dat grotere grootmachten hun invloed hebben uitgeoefend op deze regio. Het gebrek aan effectieve interne samenwerking heeft de regio gehinderd om een significante politiek speler te worden op Europees niveau (Kiss, 2011). Aangezien alle vier Visegrádlanden zijn toegetreden tot de NAVO, zijn de doelstellingen over het algemeen gelijklopend. Zonder twijfel heeft Polen de sterkste en de meest capabele strijdkrachten, met als gevolg dat Warschau een natuurlijke leider zou kunnen zijn. (zie tabel 2)

Tabel 2
Tabel 2

Critici zoals Peter Kiss hebben een vermoeden dat Polen hogere ambities heeft waarbij het zich geleidelijk aan onttrekt van Centraal-Europa. Polen neemt steeds meer deel aan trans-Atlantische diplomatiegesprekken; het land heeft tevens een sterke bereidheid om te participeren in coalitieverband of NAVO-missies. Om deze ‘visibility and capability gap’ te vermijden moeten de andere Visegrádlanden de samenwerking met hun ‘grote broer’, Polen, versterken.

4.2.3 Visegrád EU Battle Group

De oprichting van een Visegrád EU Battle Group zou volgens Peter Kiss het begin van een nieuw tijdperk aanduiden voor de V4. De EU Battle Groups (EUBG’s) zijn de enige militaire middelen die door de EU-lidstaten exclusief ter beschikking worden gesteld van de EU om snel ingezet te kunnen worden voor globale Crisis Response Operations. Maar tot nu toe werden de EUBG’s nog nooit ingezet en hierdoor komt, volgens sommige lidstaten, het voortbestaan van deze EU-capaciteit in het gedrang. In de praktijk betekent dit dat twee militaire formaties van telkens 1.500 manschappen stand by staan voor een tussenkomst, overal ter wereld, en dat ze een eventuele opdracht in het terrein kunnen uitvoeren binnen de 10 dagen nadat de Raad daartoe de beslissing heeft genomen. (EU Council Secretariat 2009: 2; Parrein, 2010).
Hoewel de V4 lid is in drie verschillende EUBG’s, zou een eigen EUBG volgens Kiss geen slechte zaak zijn. In maart 2012 gaf Radosław Sikorski, de huidige Poolse minister van Buitenlandse Zaken, in Parijs een speech waarin hij aankondigde dat tegen 2016 een Visegrád EU Battle Group onder Pools commando operationeel zal zijn. Het event werd georganiseerd door het European Council on Foreign Relations (ECFR), een denktank opgericht in 2007 (Sikorski, 2012).

4.3 Polen

Sinds de val van de Sovjet-Unie is Polen voortdurend op zoek gegaan naar ‘insurance policies’ om haar veiligheid te versterken. Net zoals andere lidstaten van de EU en de NAVO die vroeger lid waren van het Warschau Pact, blijft Polen bezorgd over de politieke instabiliteit in Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland. Er zijn beleidsmakers in Warschau die bezorgd zijn over het feit dat Rusland nog steeds een militaire dreiging vormt. De oorlog tussen Georgië en Rusland van 2008 versterkt hun vermoeden. Gedurende meer dan twee decennia zag Polen de NAVO als haar voornaamste ‘insurance policy’. Warschau beschouwde de VS als een meer betrouwbare bondgenoot dan haar Europese partners. Vanuit het perspectief van Polen ontbrak het bij de Europese lidstaten aan militaire slagkracht om als geloofwaardige beschermer tegen Rusland op te treden. Tijdens de jaren 1990 en 2000 was Warschau duidelijk op de voorgrond te zien. Ondanks het feit dat Polen wou dat de NAVO zich richtte op territoriale bescherming, steunde Polen de Amerikaanse pogingen om de NAVO-aandacht naar expiditionary missions te wijzen. Polen begon haar strijdkrachten te hervormen opdat ze inzetbaar zouden kunnen zijn in het buitenland. Vanaf 2009, voornamelijk als antwoord op het gepercipieerde daling van Amerikaanse aandacht voor Europese veiligheid, is Polen een van de meest luidruchtige voorstanders geworden van een sterker Europees defensiebeleid. Zo leidde Polen het EU Battle Group I-2010, bemand door militairen uit Polen, Duitsland, Slovakije, Litouwen en Letland (Terlikowski, 2010). Maar de Poolse pogingen om de Europese militaire samenwerkingsvormen te versterken, zijn met weinig interesse onthaald door de andere EU-partners, omwille van de sterke bezuinigingsmaatregelen. Deze desinteresse zou een kwetsbaar gevoel teweeg kunnen brengen bij de Polen.

Poolse troepen in Afghanistan
Poolse troepen in Afghanistan

4.3.1 EU-voorzitterschap

Tijdens het EU-voorzitterschap in 2011 heeft Polen zich gericht op drie prioriteiten: ‘Europese integratie als bron voor groei’, ‘een veilig Europa’ en ‘een Europa dat wint door openheid’. Een ander belangrijk aspect van het voorzitterschap was de versterking van militaire en burgerlijke capaciteiten van de Europese Unie (Vleva, 2011). Hierbij heeft Polen volgens Claudia Major en Florian Wassenberg drie specifieke punten opgesteld: ten eerste de oprichting van een permanent, civiel-militaire hoofdkwartier op Europees niveau. Dit lijkt paradoxaal, aangezien Polen enkele jaren voordien een soortgelijk idee van de Fransen bekritiseerd had. Ten tweede de hervorming van de militaire EUBG’s naar civiel-militaire crisis response forces. Ten slotte het uitbreiden van ‘pooling and sharing’. In December 2010 stelden de drie landen van de Weimar Driehoek Polen, Duitsland en Frankrijk een rapport op met deze punten. Een jaar later presenteerde Hoge vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid van de Europese Unie Catherine Ashton, het voorstel aan de Europese ministers van Buitenlandse Zaken. Hoewel het VK tegen stemde, verwelkomden de andere staten dit rapport (Wassenberg, 2011).

Polen heeft de voorbije jaren met andere woorden een bocht van 180 graden gemaakt. Volgens de Poolse premier Donald Tusk kan Polen haar doelstellingen halen als ze een centrale rol kan spelen in de EU en als het constructieve banden smeedt met haar buurlanden. Maar Polen ondervindt ook tegenslagen. Weinig landen leken geïnteresseerd om de potentiële implicaties van het Verdrag van Lissabon te onderzoeken. Ook intern kent Polen tegenstrijdigheden: de publieke opinie lijkt steeds minder onder de indruk van de militaire doelen die Warschau voor ogen heeft. Sommigen menen dat Polen te veel geld aan defensie besteedt (O’Donnell, 2012).

Hoofdstuk V: Militaire uitgaven

In 2011 namen de militaire uitgaven wereldwijd – en voor het eerst sinds 1998 – niet verder toe. Het wereldtotaal voor 2011 wordt geschat op 1.738 miljard USD, goed voor 2,5% van het wereldwijde bbp of 249 USD per capita. Dat de militaire uitgaven in 2011 niet zijn gestegen, heeft voornamelijk te maken met het economische beleid dat de meeste Westerse landen voeren omwille van de wereldwijde financiële en economische crisis die zich sinds 2008 overal laat voelen.

5.1 De impact van besparingen op militaire uitgaven in Europa

Vooral in West- en Centraal-Europa voerden overheden strenge bezuinigingsmaatregelen door inclusief besparingen in de militaire uitgaven. In landen zoals Griekenland, Italië en Spanje werd het terugdringen van het begrotingstekort wel heel acuut, vermits deze landen door de schuldencrisis hun schuldverplichtingen niet langer konden nakomen. Financiële reddingsoperaties van de EU en het IMF moesten in sommige landen soelaas bieden. De verminderde militaire uitgaven in Europa deden het debat over het engagement van de Europese landen opnieuw oplaaien, waarbij de Europese landen elkaar beschuldigden dat ze op het gebied van militaire inzet onvoldoende gewicht in de schaal leggen.

Precies daarom worden opnieuw inspanningen geleverd om een betere militaire samenwerking in Europa te bevorderen, om zo tegelijk de kosten te drukken en Europa’s militair vermogen te handhaven (SIPRI, 2012).

Voor de wereldwijde financiële en economische crisis van 2008 geloofden de nieuwe EU-lidstaten in een nieuwe nationalistische ideologie waarin het leger en de lokale defensie-industrie een nieuwe rol kregen. In Tsjechië en Polen waarborgden de hervormde strijdkrachten hun herwonnen politieke soevereiniteit. In Slovakije stond het idee van een sterk leger en een gereactiveerde defensie-industrie symbool voor nationale eenheid. Voor al deze nieuwe lidstaten was een vernieuwd defensie-industrie een letterlijke en figuurlijke wapenfeit (Kiss, 1997).

Hoofdstuk VI: Besluit

Het doel van dit artikel bestond erin de eventuele mogelijkheid van een volledig geïntegreerd Europees leger te bestuderen aan de hand van de volgende onderzoeksvraag. Heeft de Europese Unie (EU) nood aan een volledig geïntegreerd Europees leger?

De Europese Unie organiseert zich steeds beter op het vlak van militaire operaties, ondanks de strenge bezuinigingsmaatregelen na wereldwijde financiële en economische crisis. Het geheel lijkt echter te versnipperd om echt daadkrachtig te kunnen optreden. Talrijke EU Battle Groups worden op multilateraal niveau opgericht en de nieuwe EU-lidstaten willen maar al te graag bij deze militaire samenwerkingsvormen horen; We kunnen hier echter de vraag stellen of het uitbouwen van zulke EU Battle Groups wel degelijk tot een eengemaakt en efficiënt Europees leger kan leiden? Het gebrek aan consensus bij de Europese lidstaten over de soorten operaties, de samenwerkingsvormen en het leveren van inspanningen van de lidstaten sluiten de vorming van een Europees leger momenteel uit. Naar mijn mening moet de EU wel verder investeren in de samenwerking tussen Europese lidstaten op vlak van militaire technologie en wetenschap. In de toekomst zal het ook interessant zijn om de militaire stappen van nieuwe lidstaten zoals Polen van naderbij te bekijken.


[1] NATO, The North Atlantic Treaty, 04.04.1949 (24.11.2012, http://www.nato.int/cps/en/SID-886D1BD3-6F2FDCE9/natolive/official_texts_17120.htm). The Parties agree that an armed attack against one or more of them in Europe or North America shall be considered an attack against them all and consequently they agree that, if such an armed attack occurs, each of them, in exercise of the right of individual or collective self-defence recognised by Article 51 of the Charter of the United Nations, will assist the Party or Parties so attacked by taking forthwith, individually and in concert with the other Parties, such action as it deems necessary, including the use of armed force, to restore and maintain the security of the North Atlantic area. Any such armed attack and all measures taken as a result thereof shall immediately be reported to the Security Council. Such measures shall be terminated when the Security Council has taken the measures necessary to restore and maintain international peace and security.
[2] 2012/2223 (INI), Ontwerpresolutie van het Europees Parlement van 31 oktober 2012: Over de EU-clausules inzake wederzijdse verdediging en solidariteit: politieke en operationele dimensie
[3] Thielemans, T., (11.11.2012). Europees leger [E-mail aan J. Stabl, MoD of the Czech Republic (info@army.cz)].


Adviesraad Internationale Vraagstukken. Militaire samenwerking in Europa. Mogelijkheden en beperkingen, nr 31, april 2003, Den Haag.

De Deugd, N., De Hoop, S. & Van Der Poel, S. (2011). Perspectieven op Midden- en Oost-Europa, Assen, Koninklijke Van Gorcum BV, p.121.

Depaepe, C. (2011). Het Europees defensievraagstuk: heeft de Europese Unie (EU) nood aan een Europees leger?, Leuven, Katholieke Universiteit Leuven, (masterthesis).

De Vos, L. (2011). Een Benelux-leger, zegt het gezond verstand in Mediargus, X, De Morgen, (Dbase).

Dhondt, E. (2010). Het Europese nabuurschapsbeleid: zal de EU lidmaatschap kunnen blijven weigeren?, Gent, Universiteit Gent, 2010 (masterthesis).

EDA. Mission and functions. (18.11.2012, EDA: http://www.eda.europa.eu/Aboutus/Whatwedo/Missionandfunctions).

Ennekens, C. (1998). De uitbreiding van de NAVO en de Europese veiligheid, IPIS-brochure, 111.

EUBUSINESS (05.07.2011). Germany, France and Poland form EU battlegroup. (EUBusiness, http://www.eubusiness.com/news-eu/military-france.b52)

Harryvan, A.G., Van der Harst, J. & Volten, P.M.E. (2004). Internationale organisatie: samenwerking en regimevorming in de internationale betrekkingen, Assen, Koninklijke Van Gorcum, pp. 69-70.

Homan, K., & Rood, J. (2011). Een nieuw leven voor de Benelux? Politieke en militaire Benelux-samenwerking, 2011, nr. 4.

Instituut Clingendael (2014). Een wankelende wereldorde. Clingendael Strategische Monitor 2014. Rood, J. (eds). Den Haag: Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen ‘Clingendael’.

KISS, J. (199). The Defence Industry in East-Central Europe: Restructuring and Conversion, New York, Oxford University Press, p. 208.

Kiss, P. (25.02.2011) Eastern European Defense Review: Defense cooperation within the Visegrad Group. Unexplored opportunities? (Center for Strategic and International Studies, http://csis.org/blog/eastern-european-defense-review-defense-cooperation-within-visegrad-group-unexplored-opportunit)

Lannoo, J. (06.03.2010) 400M kost 3,5 miljard euro meer, in De Tijd.

MAJOR, C., WASSENBERG, F. (2011). Warsaw’s Ambitious CSDP Agenda. Polish Council Presidency Seeks Progress on Weimar Triangle Initiative in SWP Comments (http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/comments/2011C25_mjr_wsb_ks.pdf).

MARÁCZ, L. (2010). V4-top geeft Midden-Europa nieuw elan, Atlantisch Perspectief, 2010, (http://atlcom.kantenklaresite.nl/ap_archive/pdf/AP%202010%20nr.%205/Maracz.pdf).

Ministry of Defence of the Republic of Croatia (09.11.2012). Lithuanian pilots completed training in Croatia. (13.11.2012, http://www.morh.hr/en/news-press-releases-annoucments/news/litavski-piloti-zavrsili-uvjezbavanje-u-hrvatskoj.html).

O’donnell, C.M. (2012) Poland’s U-turn on European defence: a missed opportunity?.(http://www.cer.org.uk/sites/default/files/publications/attachments/pdf/2012/pb_poland_9march12-4791.pdf).

Parrein, P.-J (2010). De EU Battle Groups: Een meer flexibele inzet in een civiel-militaire kader. Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie Studiecentrum voor Veiligheid en Defensie, Focus Paper 18, juni 2010.

Samenvattingen van de EU-wetgeving (2010). Gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid, 7.5.2010 (http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/treaties/lisbon_treaty/ai0026_nl.htm).

Sikorski, R., (17.04.2012), Poland: fully engaged in Europe. (http://ecfr.eu/content/entry/commentary_poland_fully_engaged_in_europe).

SIPRI, 2012, SIPRI Yearbook 2012. Armament, Disarmament and International Security.

Tartwijk, M. (2007). De Duits-Poolse betrekkingen na de Koude Oorlog (1989-2005): Het einde of de terugkeer van de geschiedenis?, Utrecht, Universiteit Utrecht, (masterthesis), 31.

The World Bank (2011). Military expenditure (% of GDP), Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Yearbook: Armaments, Disarmament and International Security, (Dbase).

Van Tongeren, J. (2012). Nederland en het Europees Veiligheid- en Defensiebeleid. Over het economisch en geopolitiek belang van Europese defensiesamenwerking. Universiteit Utrecht, (eindscriptie).

Vleva (03.06.2011), Prioriteiten Poolse EU-voorzitterschap goedgekeurd (http://www.vleva.eu/nieuws/prioriteiten-pools-eu-voorzitterschap-goedgekeurd).

X. (28.06.2011) West-Europese Unie ontbonden na 63 jaar in Knack (http://www.knack.be/nieuws/buitenland/west-europese-unie-ontbonden-na-63-jaar/article-1195047126947.htm).

Zandee, D. (2005). Het Europees Defensie Agentschap, 2005. (http://www.atlcom.nl/site/ap_archief/pdf/AP%202005%20nr.%205/Zandee.pdf).

°Lecture: The Trade – Development – Foreign Policy Triangle

LEUVEN | Mr Marc Vanheukelen, Head of Cabinet of Commissioner for Trade Karel De Gucht gave an interesting lecture about the Trade – Development – Foreign Policy Triangle. This lecture is part of the Jean Monnet Centre of Excellence (JMCE) lectures series on EU Foreign Policy after the Lisbon Treaty.

© Thomas Thielemans
© Thomas Thielemans

Opening up trade and investment policies is quintessential”, according to Mr Vanheukelen. “Southeast Asian countries have radically opened their markets. The GDP of South Korea was in 1959 lower than the GDP of the DR Congo. Nowadays it’s higher than the GDP of Spain!”

When lowering the economic barriers, a minimum of good governance and property rights has to be kept in mind. Also, a low level of corruption and an emerging private sector will be necessary during this process. In addition, the social infrastructure needs to grow at the same right as the public infrastructure, otherwise a country can end up with social unrest.


First of all the EU’s “Generalised Scheme of Preferences” (GSP) allows developing country exporters to pay less or no duties on their exports to the EU. This gives them vital access to EU markets and contributes to their economic growth.

Secondly, the Everything but Arms (EBA) arrangement for the least developed countries (LDCs), which grants duty-free quota-free access to all products, except for arms and ammunitions. This is regarded by Mr Verheukelen as a very powerful instrument as it illustrates the normative power of the EU. “Take Bangladesh or Laos, as Least Developed Countries (LDCs), these countries benefit from the most favourable regime available. In 2013, after serious accidents in garment factories, the need to ensure that that factories across the country of Bangladesh complied with international labour standards, including (ILO) conventions was highlighted.

Thirdly,  the EU’s “GSP+“enhanced preferences means full removal of tariffs on essentially the same product categories as those covered by the general arrangement. These are granted to countries which ratify and implement international conventions relating to human and labour rights, environment and good governance. “As a country, you need to respect more than 17 international regulations (labour rights, human rights, environment). It can be seen as a instrument to persuade countries to behave according to European principles. For some, the GSP+ is considered a sort of American Express Gold Card.”

Trade-investment >< Foreign Affairs

Mr Vanheukelen continued his lecture by dwelling on the relationship between trade-investment and foreign affairs. “Policymakers of trade-investment hardly meet with foreign affairs. Though, a lot of trade-investors have to deal with geopolitics. Ukraine is a recent case but it certainly will end up in textbooks. Viktor Yanukovych sought to establish closer relations with the European Union and Russia in order to attract necessary financial capital. One of these measures was an association agreement with the European Union which would provide Ukraine with funds contingent to several reforms in almost all aspects of Ukrainian society. When Viktor Yanukovych ultimately refused to sign the agreement, two days later Maidan revolutionized. People were getting murdered for the purpose of the Trade-Investment policies.”


According to Mr Vanheukelen, Moldova could be the next case as the country and the European Union recently signed a memorandum of mutual understanding and assistance for the years 2014 through to 2017, which implies European financial aid to the republic in the amount of 410 million euro.

°Good Morning Europe – Now or Never (3)

The European Congress continued with two sessions tackling (1) the economy and (2) employment in Europe.

The economical crisis is not over yet and it has created populism and extremism”, director of the Jacques Delors Institute Henrik Enderlein said at the start of the discussion.

Didier Reynders, Enrico Letta, Henrik Enderlein, Sylvain Courage, Luis de Guidos, Pierre Moscovici © Thomas Thielemans
Didier Reynders, Enrico Letta, Henrik Enderlein, Sylvain Courage, Luis de Guindos, Pierre Moscovici © Thomas Thielemans

Belgian Minister of Foreign Affairs Didier Reynders: “These days it is ‘bon ton’ to think that everything fails in the EU. But the banks are being supervised and monitored; and the Euro zone is still together. Actually, Europe is not the problem, but the solution.” He continued: “We also need to harmonize our taxations systems. If necessary only in the Euro zone: other countries must not delay our activities.”

Former Italian Prime Minister Enrico Letta received a warm applause when he said, in fluent French, that the euro had saved his country. “Otherwise Italy would have ended up into a depression, similar to the Argentine Great Depression.” According to Letta everything that has to do with economic growth, is not the task of the ECB but it is of the EU member states. “This means we all need to take our responsibilities.”

“Europe is no longer the centre of the world. We are aware of that. Unfortunately, our competition markets as a whole take action as if this is still the case. “

Former Italian Prime Minister Enrico Letta © Thomas Thielemans
Former Italian Prime Minister Enrico Letta © Thomas Thielemans

“We must look at the positive results”, Spanish Minister of Economy Luis de Guindos said. “Two years ago everyone was still talking about the future of the Euro zone. Currently the debate is clearly different.” However, at the same time Luis de Guindos believed that we have to accept the social unrest in our countries. “The last two years the actions of the ECB have had an important impact on the Spanish economy. The real challenge is not the low growth rate and the low inflation,” said the man who has earned plaudits from the Spanish’s eurozone partners for pushing through tough structural reforms. “It is the low employment rate. After 6 , 7 years of crisis we have not reached the employment rate of 2008 yet.”

The Spanish Minister admitted that in the past they have searched for solutions for the debt crisis that were proven wrong. “We must elaborate a new framework for European governance. The new Commission has the unique opportunity to act, if not, populism will not disappear.”

With a delay of 15 minutes, European Commissioner for Economics and Financial Affairs, Taxation and Customs Pierre Moscovici entered the stage in the BOZAR and got immediately involved in the debate“Consisting of a large amount of former Ministers, this new Commission is a lot more political minded. Juncker has definitely set the tone when he presented the new team as the “last chance Commission”. Just look at all the eurosceptics…”

Business as usual is not an option”, Moscovici said. “If not, we will not only have a bad electoral turnout, but also a true repulsion of Europe.” Also he added that the 300 billion euro investment plan must be completed by the end of this year. Details about the plan, however, were not given by Moscovici. This clearly disappointed Reynders, but Moscovici continued. “A major improvement is that bank secrecies have finally been dropped. Taxation evasion, fiscal paradises, they all need to be contended with at EU level.”

Where do we need to invest the 300 billion euro?” Letta asked. “We can, for example, expand the Erasmus programme for 16 and 17year-olds so that families can send their children abroad to learn and study.”

Reynders: “In the next five years there will be a lot of national elections. Shall we have enough courage to continue our construction of a stronger Europe and will the Commission be ready to take the right steps?
Those 300 billion euro will also be used in an attempt to bring the citizens closer together.” With enthusiasm Reynders asked whether the EU leaders are ready to defend the idea of more European integration in front of the member states.

© Thomas Thielemans
© Thomas Thielemans


°Good Morning Europe – Now or Never (2)

The tragedy of the European Union: Disintegration or Revival?

Following the energy debate at the Brussels Days, this year’s edition, entitled GOOD MORNING EUROPE – Now or Never, had the opportunity to invite Jacques Attali, Martin Schulz and George Soros for a diverting debate.

Jacques Attali, Martin Schulz and George Soros © Thomas Thielemans
Jacques Attali, Martin Schulz and George Soros © Thomas Thielemans

I used to be a fan of the EU”, George Soros said as he kicked off the debate. Famous for his role in breaking the Bank of England, Soros is also known for his outspoken criticism of distinguished politicians. This made Soros one of the most acclaimed and feared figures in the investment world. “Yet the euro crisis has changed this voluntary union of equal states into a union of debtors and creditors who have set very high standards. As a result the relationship between the states is no longer equal. The creditors have become the boss now.” Soros believes that the European Union feels now threatened by Mr Putin’s Russia, that does not act by law but by power. “Putin can do whatever he wants to do as the EU’s power is so weak.”

In response, President of the European Parliament Martin Schulz, had to admit that the EU is currently in a bad shape. “The Europeans do not believe in the Union anymore, and neither in their own states. In theory the EU acts a state, but in practice we are not a state, but an amalgam of member states.” For Schulz the problem of the EU is the presence of a political blockade as they need unanimity, even though there are various economic currents within the EU. “I do not consider Russia, neither economic nor military-wise, as a threat to Europe. However, Putin does present a threat to the values for which we stand. In his eyes we are decadent and weak.”

Martin Schulz © Thomas Thielemans
Martin Schulz © Thomas Thielemans

This weakness can be explained by the fact that since the Jacques Delors era, European member states have ceased to send their best experts to Europe, said French economist, writer and senior civil servant Jacques Attali. As a result the EU is since then a synonym for failure. Secondly Attali pleads for the creation of two separate parliaments: one for the EU, and another for the Eurozone. He also pleads for the expenditure of ‘euro bonds’.

Jacques Attali: “C’est la mutualisation des dettes qui pourra déclencher un engrenage vers le fédéralisme, seul avenir possible de la zone euro.”

For  Schulz, the EP needs an entity that deals with the euro. In a matter of time all EUMS will have to use the euro. “Only Denmark and Great Britain are against.”


“I always have to clean up the mess when the leaders of the EUMS criticize the EU. If we could convince these leaders to say in public what the say within the European Council, then maybe we can convince the European citizens.” Schulz also hoped that he and Jean-Claude Juncker can combine the strength of the two institutions, this is the European Commission and the European Parliament, in able to put a maximum of pressure on the EUMS.


During the debate Schulz briefly mentioned the accession of Turkey. “We fight for gender equality and for the freedom of speech. If a country with a large population of muslims agrees with these principles, that would be fantastic. Mr Erdogan, however, wants to follow a different path. I was very impressed with the reforms he conducted during his first two legislatures, but now he has changed his mind. In short term I do not see Turkey entering the EU.”

© Thomas Thielemans